MPSC तयारी English

विभाग · 20 प्रश्न · 40 गुण

भूगोल

प्राकृतिक भूगोल यंत्रणेसारखा समजावलेला (भूपट्ट, वारे, मान्सून, सागरी प्रवाह, प्रमाणवेळा), नंतर भारत व महाराष्ट्र: कोकण, सह्याद्री व दख्खनचे पठार, नद्या व धरणे, मृदा, पिके आणि लोकसंख्या.

संपूर्ण विभाग, एका चित्रात

भूगोल म्हणजे चालताना पाहता येणारे यंत्र. सूर्य तापवतो, हवा वर जाते, वारे वाहतात, सह्याद्रीच्या वाताभिमुख बाजूला पाऊस पडतो आणि मराठवाडा कोरडा राहतो. एकदा यंत्र समजले की शंभर तथ्ये पाठ करायची गोष्ट न राहता परिणाम बनतात.

अधिकृत अभ्यासक्रम: महाराष्ट्र, भारत आणि जगाचा भूगोल: महाराष्ट्र, भारत व जगाचा प्राकृतिक, सामाजिक व आर्थिक भूगोल.

10 पैकी 0 विषय पूर्ण · 40 सराव प्रश्न · भूगोल: झटपट सराव →

भूगोल · प्राकृतिक भूगोल · विषय 1 / 10

पृथ्वीचे अंतरंग, भूपट्ट विवर्तनिकी, भूकंप आणि ज्वालामुखी

Earth's Interior, Plate Tectonics, Earthquakes and Volcanoes

असं समजा…

उकळत्या दुधावरची साय

चुलीवर दुधाचे पातेले ठेवा आणि वरच्या भागाकडे पाहा. पृष्ठभागावर सायीचा पातळ थर जमतो. खालचे दूध गरम असते आणि हळूहळू ढवळत असते: ते मध्यभागी वर येते, सायीखालून बाजूला पसरते आणि थंड कडांकडे पुन्हा खाली जाते. त्यामुळे साय अखंड राहू शकत नाही. ती तुकड्यांत फुटते. जिथे गरम दूध वर उसळते तिथे साय फाटते आणि त्या भेगेत नवी साय तयार होते. जिथे दोन तुकडे एकमेकांवर ढकलले जातात तिथे एक तुकडा चुरगळून उंचवटा होतो किंवा दुसऱ्याखाली सरकतो. कधी एखादा तुकडा शेजाऱ्याला नुसता घासत बाजूने सरकतो. आणि मधूनच वाफेचा बुडबुडा एखाद्या भेगेतून जोर करून वर येतो आणि फुटतो.

पृथ्वीही अशीच वागते. तिचे कठीण बाह्य कवच, म्हणजे शिलावरण (Lithosphere) (भूकवच आणि प्रावरणाचा वरचा भाग), अनेक भूपट्टांमध्ये (Plates) विभागलेले आहे. हे भूपट्ट खालच्या गरम, हळूहळू वाहणाऱ्या दुर्बलावरणावर (Asthenosphere) तरंगतात. प्रावरणातील अभिसरण प्रवाह (Convection) त्यांना हलवतात. जिथे भूपट्ट एकमेकांपासून दूर जातात (मध्य-सागरी पर्वतरांगा) तिथे नवे भूकवच तयार होते; जिथे ते एकमेकांना भिडतात तिथे भूकवच चुरगळते किंवा गिळले जाते (हिमालय, सागरी गर्ता); आणि रूपांतरित विभंगांवर (Transform faults) भूपट्ट एकमेकांना घासून सरकतात. या कडांवर बसणारे अचानक हादरे म्हणजे भूकंप, आणि भेगांतून बाहेर पडणारा वितळलेला खडक म्हणजे ज्वालामुखी.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
खाली ढवळणारे गरम दूधप्रावरणातील (दुर्बलावरणातील) अभिसरण प्रवाह
तुकड्यांत फुटलेली सायशिलावरणाचे भूपट्ट
दूध वर उसळते तिथे फाटणारी सायअपसारी सीमा (Divergent boundary): मध्य-सागरी पर्वतरांग, सागरतळ विस्तार
दोन तुकडे चुरगळून झालेला उंचवटाअभिसारी सीमा (Convergent boundary): वली पर्वत (हिमालय) किंवा अधोगमन गर्ता
बाजूने घासत सरकणारे तुकडेरूपांतरित सीमा (Transform boundary) (सॅन अँड्रियास विभंग)
भेगेतून फुटणारा वाफेचा बुडबुडाज्वालामुखी

संकल्पना

भूकवच पूर्णपणे खोदून कोणीही पार गेलेले नाही, म्हणून पृथ्वीचे अंतरंग मुख्यतः भूकंप लहरींवरून (Seismic waves) समजते. P-लहरी (प्राथमिक, अनुतरंग) सर्वांत वेगवान असतात आणि घन, द्रव व वायू या तिन्हीतून प्रवास करतात. S-लहरी (दुय्यम, अवतरंग) त्यापेक्षा मंद असतात आणि द्रवातून जाऊ शकत नाहीत. पृष्ठीय लहरी (Surface waves) सर्वांत शेवटी पोहोचतात आणि सर्वाधिक नुकसान करतात. पृथ्वीच्या दूरच्या बाजूला S-लहरी नाहीशा होतात, म्हणून बाह्य गाभा द्रवरूप असला पाहिजे; P-लहरी गाभ्यात शिरताना वळतात (अपवर्तन) आणि एक छाया प्रदेश (Shadow zone) सोडतात, जो NCERT नुसार अपिकेंद्रापासून सुमारे 105° ते 145° दरम्यान आहे (काही पुस्तके सुमारे 103° ते 142° देतात; NCERT चा आकडा वापरा). 105° पलीकडील भूकंपमापकांना S-लहरी अजिबात मिळत नाहीत. याच आधारावर पृथ्वीचे थर ओळखले गेले.

थर असे आहेत: भूकवच (Crust) (सागरी भूकवच सुमारे 5 किमी जाड, खंडीय भूकवच सरासरी सुमारे 30 किमी आणि मोठ्या पर्वतांखाली 70 किमीपर्यंत); सुमारे 2,900 किमी खोलीपर्यंत प्रावरण (Mantle), ज्याचा वरचा दुर्बल भाग म्हणजे दुर्बलावरण, हा शिलारसाचा (Magma) स्रोत आहे; आणि गाभा (Core), ज्यात द्रवरूप बाह्य गाभा आणि घनरूप अंतर्गाभा असून तो मुख्यतः निकेल आणि लोह यांचा बनलेला आहे (जुने नाव NIFE). या थरांच्या सीमांची नावे MPSC ला फार आवडतात: कॉनरॅड विलगता (वरचे व खालचे भूकवच), मोहोरोव्हिसिक किंवा मोहो विलगता (भूकवच व प्रावरण), गुटेनबर्ग विलगता (प्रावरण व गाभा, सुमारे 2,900 किमी) आणि लेहमन विलगता (बाह्य व अंतर्गाभा, सुमारे 5,150 किमी).

वेगनरने 1912 मध्ये खंडवहन सिद्धांत (Continental drift) मांडला (पँजिया हा महाखंड आणि पँथालसा हा महासागर), पण खंड कोणत्या बलाने सरकतात हे तो स्पष्ट करू शकला नाही. आर्थर होम्सने 1930 च्या दशकात प्रावरणातील अभिसरण प्रवाह सुचवले; हॅरी हेसने 1960 च्या दशकात सागरतळ विस्तार (Sea-floor spreading) दाखवून दिला; आणि भूपट्ट विवर्तनिकी (Plate tectonics) सिद्धांताने (1967 पासून) या कल्पना एकत्र जोडल्या. भारतीय भूपट्ट गोंडवनापासून तुटून उत्तरेकडे सरकला आणि युरेशियाला धडकला; दोन खंडीय भूपट्टांच्या या धडकेमुळे टेथिस समुद्रातील गाळ चुरगळून हिमालय तयार झाला. म्हणूनच हिमालय तरुण आहे, अजूनही उंच होत आहे आणि भूकंपप्रवण आहे. सागरी-खंडीय अभिसरणामुळे गर्ता आणि ज्वालामुखी पर्वत (अँडीज) तयार होतात; सागरी-सागरी अभिसरणामुळे द्वीपमाला (जपान) तयार होतात. पॅसिफिकचे अग्निवलय (Ring of Fire) याच अधोगमन क्षेत्रांच्या बाजूने पसरलेले आहे.

महाराष्ट्र भारतीय भूपट्टाच्या आतल्या भागात आहे, तरीही त्याच्याशी संबंधित भूशास्त्रातील तीन प्रसिद्ध गोष्टी आहेत. दख्खनचे पठार (Deccan Traps) म्हणजे बेसाल्टचे एकावर एक थर, जे क्रिटेशियस कालखंडाच्या शेवटी, सुमारे 6.6 कोटी (66 दशलक्ष) वर्षांपूर्वी, भेगी उद्रेकांतून (Fissure eruptions) (शंकूतून नव्हे, तर लांब भेगांतून लाव्हा बाहेर पडून) तयार झाले. कोयना भूकंप (1967) हे जलाशय-प्रेरित भूकंपाचे (Reservoir-induced seismicity) भारतातील प्रमुख उदाहरण आहे. 30 सप्टेंबर 1993 च्या किल्लारी (लातूर) भूकंपाने “स्थिर” पठारही हादरू शकते हे दाखवले. भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी अंदमान समुद्रातील बॅरन बेट आहे; लोणार (बुलढाणा) हे बेसाल्टमधील उल्कापाताने तयार झालेले विवर सरोवर असून 2020 पासून रामसर स्थळ आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • थर: भूकवच → प्रावरण (~2,900 किमीपर्यंत) → बाह्य गाभा (द्रव) → अंतर्गाभा (घन); पृथ्वीची त्रिज्या ~6,371 किमी
  • विलगता: कॉनरॅड (भूकवचाच्या आत), मोहो (भूकवच/प्रावरण), गुटेनबर्ग (प्रावरण/गाभा), लेहमन (बाह्य/अंतर्गाभा)
  • P-लहरी: सर्वांत वेगवान, अनुतरंग, घन व द्रव दोन्हीतून जातात; S-लहरी: अवतरंग, फक्त घनातून; पृष्ठीय लहरी: शेवटी पोहोचतात, सर्वाधिक विध्वंसक
  • केंद्र (Focus / Hypocentre) = पृथ्वीच्या आत जिथे भूकंप सुरू होतो तो बिंदू; अपिकेंद्र (Epicentre) = त्याच्या थेट वर पृष्ठभागावरचा बिंदू
  • रिश्टर मापनपद्धती लॉगरिदमिक आहे: एक एकक वाढल्यास लहरींचा आयाम 10 पट आणि ऊर्जा सुमारे 32 पट
  • सीमा: अपसारी (मध्य-अटलांटिक पर्वतरांग), अभिसारी (हिमालय, अँडीज, जपान), रूपांतरित (सॅन अँड्रियास)
  • वेगनर: खंडवहन, 1912; होम्स: प्रावरणातील अभिसरण प्रवाह; हेस: सागरतळ विस्तार; भूपट्ट विवर्तनिकी: 1967 पासून
  • दख्खनचे पठार (Deccan Traps): भेगी उद्रेकांतून तयार झालेला बेसाल्ट, ~6.6 कोटी वर्षांपूर्वी
  • कोयना 1967: जलाशय-प्रेरित भूकंप; किल्लारी (लातूर) 30 सप्टेंबर 1993
  • भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी: बॅरन बेट (अंदमान); लोणार विवर सरोवर: उल्कापात, रामसर स्थळ (2020)

सोडवलेले उदाहरण

भूकंपाच्या अपिकेंद्रापासून 120° अंतरावरील भूकंपमापन केंद्रात P-लहरी अतिशय क्षीण नोंदल्या जातात किंवा अजिबात नोंदल्या जात नाहीत, आणि S-लहरी नोंदल्या जात नाहीत. 160° अंतरावरील केंद्रात P-लहरी नोंदल्या जातात पण S-लहरी नाहीत. यावरून पृथ्वीच्या अंतरंगाबद्दल काय समजते?

उकल पाहा
  1. S-लहरी अवतरंग असल्याने द्रवातून प्रवास करू शकत नाहीत. सुमारे 105° पलीकडील कोणत्याही केंद्रात त्या नोंदल्या जात नाहीत, म्हणजे त्यांच्या मार्गात काहीतरी द्रवरूप आहे: बाह्य गाभा.
  2. P-लहरी द्रवातून जाऊ शकतात, पण गाभ्यात शिरताना त्यांचा वेग बदलतो म्हणून त्या तीव्रपणे वळतात. या अपवर्तनामुळे एक पट्टा तयार होतो जिथे थेट P-लहरी जवळजवळ पोहोचत नाहीत: P-लहरींचा छाया प्रदेश (सुमारे 105°–145°). 120° वरील केंद्र या पट्ट्यात येते.
  3. 145° पलीकडे अपवर्तित P-लहरी पुन्हा पृष्ठभागावर येतात, म्हणून 160° वरील केंद्रात त्या नोंदल्या जातात, पण S-लहरी तरीही नाहीत.
  4. निष्कर्ष: पृथ्वीला गाभा आहे, त्याचा बाहेरचा भाग द्रवरूप आहे आणि सुमारे 2,900 किमी खोलीवर स्पष्ट सीमा (गुटेनबर्ग विलगता) आहे.

उत्तर: छाया प्रदेशांच्या रचनेवरून बाह्य गाभा द्रवरूप आहे हे सिद्ध होते आणि प्रावरण-गाभा सीमा निश्चित होते.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

पृष्ठभागापासून खाली विलगतांचा क्रम: “को-मो-गु-ले” — कॉनरॅड, मोहो, गुटेनबर्ग, लेहमन. लहरींसाठी: S म्हणजे Solid (फक्त घन).

नेहमीच्या चुका

  • अपिकेंद्र पृष्ठभागावर असते; केंद्र (Hypocentre) जमिनीखाली असते. सर्वाधिक नुकसान अपिकेंद्राजवळ होते.
  • बाह्य गाभा द्रवरूप आहे पण अंतर्गाभा (प्रचंड दाबामुळे) घनरूप आहे, जरी अंतर्गाभा अधिक उष्ण आहे.
  • शिलावरण (भूकवच + प्रावरणाचा सर्वांत वरचा भाग, कठीण) आणि भूकवच एकच नाहीत; भूपट्ट शिलावरणाचे बनलेले असतात.
  • दख्खनचे पठार मध्यवर्ती ज्वालामुखी शंकूतून नव्हे तर भेगी उद्रेकांतून तयार झाले, म्हणूनच ते सपाट माथ्याचे आणि पायऱ्यांसारखे आहे.
  • रिश्टर 7 हा 6 पेक्षा “थोडा मोठा” नसतो: त्याचा आयाम 10 पट आणि ऊर्जा सुमारे 32 पट असते.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. भूकंप लहरींबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. P-लहरी घन, द्रव आणि वायू यांतून प्रवास करू शकतात.
2. S-लहरी पृथ्वीच्या बाह्य गाभ्यातून प्रवास करू शकतात.
3. पृष्ठीय लहरी भूकंपमापकाकडे सर्वांत शेवटी पोहोचतात.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about seismic waves:
1. P-waves can travel through solids, liquids and gases.
2. S-waves can travel through the Earth's outer core.
3. Surface waves are the last to reach a seismograph.
Which of the statements given above is/are correct?

Q2. विलगता आणि ती ज्या थरांना वेगळे करते त्यांच्या जोड्या जुळवा:
a. मोहो — p. बाह्य गाभा आणि अंतर्गाभा
b. गुटेनबर्ग — q. भूकवच आणि प्रावरण
c. लेहमन — r. प्रावरण आणि गाभा
d. कॉनरॅड — s. वरचे आणि खालचे भूकवच

Match the discontinuity with the layers it separates:
a. Moho — p. Outer core and inner core
b. Gutenberg — q. Crust and mantle
c. Lehmann — r. Mantle and core
d. Conrad — s. Upper and lower crust

Q3. हिमालयाची निर्मिती मुख्यतः कोणत्या प्रकारच्या भूपट्ट आंतरक्रियेमुळे झाली?

The Himalaya was formed mainly by which type of plate interaction?

Q4. महाराष्ट्राच्या संदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. 1967 चा कोयना भूकंप जलाशय-प्रेरित भूकंपाचे उदाहरण म्हणून दिला जातो.
2. दख्खन पठारावरील बेसाल्ट एकाच मध्यवर्ती ज्वालामुखी शंकूतून तयार झाला.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

With reference to Maharashtra, consider the following statements:
1. The Koyna earthquake of 1967 is cited as an example of reservoir-induced seismicity.
2. The basalt of the Deccan plateau was produced by a single central volcanic cone.
Which of the statements given above is/are correct?

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · प्राकृतिक भूगोल · विषय 2 / 10

अक्षांश, रेखांश आणि वेळ (भारतीय प्रमाण वेळ, कालविभागांची गणिते)

Latitude, Longitude and Time (IST, time-zone calculations)

असं समजा…

प्रत्येक गावाचा स्वतःचा मध्यान्ह विरुद्ध रेल्वे स्टेशनचे घड्याळ

भिंतीवरची घड्याळे येण्यापूर्वी कोकणातील शेतकरी आणि विदर्भातील शेतकरी दोघेही दुपारचे बारा एकाच प्रकारे ओळखायचे: अंगणातल्या कडुलिंबाची सावली सर्वांत लहान होते तो क्षण. पण नागपूरचा मध्यान्ह रत्नागिरीच्या आधी होतो, कारण सूर्य आकाशात पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकताना दिसतो. त्यामुळे प्रत्येक गावाचा “मध्यान्ह” थोडा वेगळा, काही मिनिटांच्या अंतराने असायचा. गावापुरते हे चालते. पण रेल्वेला ते चालत नाही, कारण गाडीने एकाच वेळापत्रकानुसार नागपूरहून सुटून मुंबईला पोहोचायचे असते.

म्हणून रेल्वेने सर्वांसाठी एकच संदर्भ घड्याळ निवडले. प्रमाण वेळ (Standard time) म्हणजे नेमके हेच. भारताने 82°30′ पू. रेखावृत्त (उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूरमधून जाणारे) निवडले आणि प्रत्येक स्टेशनचे घड्याळ, शाळेची प्रत्येक घंटा आणि टीव्हीवरील प्रत्येक बातमीपत्र त्याच्या मध्यान्हानुसार चालते; यालाच भारतीय प्रमाण वेळ (IST) म्हणतात. गावाचा स्वतःचा सावलीचा मध्यान्ह अजूनही असतोच; त्याला स्थानिक वेळ (Local time) म्हणतात, आणि रेखांशाच्या प्रत्येक अंशासाठी तो स्टेशनच्या घड्याळापेक्षा 4 मिनिटांनी वेगळा असतो.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
प्रत्येक गावातील सर्वांत लहान सावलीचा मध्यान्हएखाद्या रेखावृत्ताचा स्थानिक (मध्यम) वेळ
नागपूरचा मध्यान्ह रत्नागिरीच्या आधीपूर्वेकडील ठिकाणे वेळेत पुढे असतात
गावागावांत काही मिनिटांचा फरकरेखांशाच्या प्रत्येक अंशाला 4 मिनिटे (24 तासांत 360°)
संपूर्ण मार्गासाठी एकच रेल्वे घड्याळप्रमाण वेळ: IST = GMT + 5 तास 30 मिनिटे
संदर्भ स्टेशनप्रमाण रेखावृत्त 82°30′ पू., मिर्झापूरमधून जाणारे

संकल्पना

अक्षांश (Latitude) म्हणजे एखाद्या ठिकाणाचे विषुववृत्ताच्या उत्तरेकडील किंवा दक्षिणेकडील कोनीय अंतर (0° ते 90°); समान अक्षांशाच्या रेषांना अक्षवृत्ते (Parallels) म्हणतात. ती सर्व एकमेकांना समांतर वर्तुळे असून ध्रुवांकडे लहान होत जातात. अक्षांशाचा एक अंश सगळीकडे सुमारे 111 किमी असतो. रेखांश (Longitude) म्हणजे मूळ रेखावृत्ताच्या (Prime Meridian) (0°, ग्रीनिचमधून जाणारे, 1884 मध्ये स्वीकारलेले) पूर्वेकडील किंवा पश्चिमेकडील कोनीय अंतर, 0° ते 180°. रेखावृत्ते (Meridians) ही ध्रुवांवर मिळणारी अर्धवर्तुळे आहेत, म्हणून रेखांशाच्या एका अंशाने व्यापलेले जमिनीवरील अंतर विषुववृत्तावर सुमारे 111 किमी असते आणि ध्रुवांवर शून्य होते.

वेळ रेखांशावरून ठरतो. पृथ्वी 24 तासांत 360° फिरते, म्हणून 15° = 1 तास आणि 1° = 4 मिनिटे (रेखांशाचे 1′ = 4 सेकंद). पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, म्हणून पूर्वेकडील ठिकाणी सूर्य आधी दिसतो: पूर्वेकडे जाताना वेळ मिळवा, पश्चिमेकडे जाताना वेळ वजा करा. कालविभागाचे प्रत्येक गणित एवढेच असते: रेखांशातील फरक काढा, त्याला 4 मिनिटांनी गुणा, मग मिळवा किंवा वजा करा. दोन ठिकाणे ग्रीनिचच्या विरुद्ध बाजूंना असतील (एक पूर्व, एक पश्चिम) तर फरक काढण्यासाठी रेखांशांची बेरीज करा.

भारत सुमारे 68°7′ पू. ते 97°25′ पू. पसरलेला आहे, म्हणजे सुमारे 29°; त्यामुळे अरुणाचल प्रदेशाच्या पूर्व टोकाचा स्थानिक वेळ पश्चिम गुजरातपेक्षा जवळजवळ दोन तास पुढे असतो. अनेक कालविभाग वापरण्याऐवजी भारत एकच वापरतो: 82°30′ पू. वर आधारित IST, म्हणजे 82.5 × 4 = 330 मिनिटे, अर्थात GMT पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे. प्रमाण रेखावृत्त पाच राज्यांतून जाते: उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा आणि आंध्र प्रदेश. मुख्य भूमीचा उत्तर-दक्षिण विस्तार सुमारे 8°4′ उ. ते 37°6′ उ. आहे, आणि कर्कवृत्त (Tropic of Cancer) (23°30′ उ.) आठ राज्यांतून जाते: गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम (महाराष्ट्र नाही).

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा (International Date Line) साधारणपणे 180° रेखावृत्तानुसार, जमीन टाळण्यासाठी नागमोडी जाते. ती पश्चिमेकडे (अमेरिकेकडून आशियाकडे) ओलांडणारा प्रवासी दिनदर्शिका एक दिवस पुढे करतो; पूर्वेकडे (आशियाकडून अमेरिकेकडे) ओलांडणारा एक दिवस मागे करतो. महाराष्ट्र पूर्णपणे 82°30′ पू. च्या पश्चिमेला आहे, म्हणून राज्यात सगळीकडे स्थानिक वेळ IST च्या मागे असतो; मुंबई (सुमारे 72°50′ पू.) जवळजवळ 39 मिनिटे मागे आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • 24 तासांत 360° → प्रति तास 15°, प्रति अंश 4 मिनिटे, रेखांशाच्या प्रति 1′ ला 4 सेकंद
  • एखाद्या ठिकाणाच्या पूर्वेला = वेळेत पुढे (मिळवा); पश्चिमेला = मागे (वजा करा)
  • ग्रीनिचच्या विरुद्ध बाजू: फरक काढण्यासाठी रेखांशांची बेरीज करा
  • IST रेखावृत्त 82°30′ पू., मिर्झापूर (उ.प्र.) मधून; IST = GMT + 5:30
  • प्रमाण रेखावृत्त 5 राज्यांतून जाते: उ.प्र., म.प्र., छत्तीसगड, ओडिशा, आंध्र प्रदेश
  • भारत: सुमारे 68°7′ पू.–97°25′ पू. आणि 8°4′ उ.–37°6′ उ. (मुख्य भूमी); पूर्व-पश्चिम वेळेतील फरक जवळजवळ 2 तास
  • कर्कवृत्त 8 राज्यांतून जाते: गुजरात, राजस्थान, म.प्र., छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, मिझोराम
  • अक्षांशाचा 1° ≈ सगळीकडे 111 किमी; रेखांशाचा 1° ≈ विषुववृत्तावर 111 किमी, ध्रुवांवर 0
  • आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ≈ 180°: पश्चिमेकडे ओलांडताना एक दिवस मिळवा, पूर्वेकडे ओलांडताना एक दिवस वजा करा

सोडवलेले उदाहरण

मुंबईत (मुंबई 72°50′ पू. धरा) IPL सामना IST नुसार संध्याकाळी 7:30 वाजता सुरू होतो. त्या क्षणी मुंबईचा स्थानिक मध्यम वेळ किती, आणि ग्रीनिचला किती वाजले असतील?

उकल पाहा
  1. IST हा 82°30′ पू. चा वेळ आहे. रेखांशातील फरक = 82°30′ − 72°50′ = 9°40′ = 9.667°.
  2. वेळेतील फरक = 9.667 × 4 मिनिटे ≈ 38.7 मिनिटे, सुमारे 39 मिनिटे.
  3. मुंबई प्रमाण रेखावृत्ताच्या पश्चिमेला आहे, म्हणून तिचा स्थानिक वेळ IST च्या मागे आहे: संध्याकाळी 7:30 − 39 मिनिटे ≈ संध्याकाळी 6:51 स्थानिक वेळ.
  4. ग्रीनिच (0°) प्रमाण रेखावृत्ताच्या 82.5° पश्चिमेला आहे: 82.5 × 4 = 330 मिनिटे = 5 तास 30 मिनिटे मागे. संध्याकाळी 7:30 − 5:30 = दुपारी 2:00 GMT.

उत्तर: मुंबईचा स्थानिक वेळ ≈ संध्याकाळी 6:51; ग्रीनिचचा वेळ = दुपारी 2:00.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

“पू-मि, प-व” लक्षात ठेवा: पूर्वेकडे मिळवा, पश्चिमेकडे वजा करा (East Add, West Subtract). आणि 82.5 × 4 = 330 मिनिटे = साडेपाच तास — GMT + 5:30 मधील अर्धा तास इथूनच येतो.

नेहमीच्या चुका

  • स्थानिक वेळ आणि प्रमाण वेळ वेगवेगळे आहेत: IST हा फक्त 82°30′ पू. चा स्थानिक वेळ आहे; मुंबईचा स्थानिक वेळ त्यापेक्षा सुमारे 39 मिनिटे मागे आहे.
  • ग्रीनिचच्या विरुद्ध बाजूंच्या ठिकाणांसाठी (उदा. 75° पू. आणि 45° प.) रेखांशांची बेरीज करा (120°), वजाबाकी करू नका.
  • कर्कवृत्त महाराष्ट्रातून जात नाही; ते 23°30′ उ. वरून पश्चिमेकडील गुजरातपासून पूर्वेकडील मिझोरामपर्यंत आठ राज्यांतून जाते.
  • वाररेषा पश्चिमेकडे ओलांडल्यास एक दिवस मिळवला जातो (दिनदर्शिका पुढे जाते); विद्यार्थी हे अनेकदा उलट करतात.
  • मिर्झापूर उत्तर प्रदेशात आहे; हे रेखावृत्त म.प्र., छत्तीसगड, ओडिशा आणि आंध्र प्रदेशातूनही जाते, तेलंगणा किंवा बिहारमधून नाही.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. ग्रीनिचला दुपारचे 12:00 वाजले असताना 75° पू. रेखांशावरील ठिकाणी स्थानिक वेळ किती असेल?

When it is 12:00 noon at Greenwich, what is the local time at a place on 75°E longitude?

Q2. A आणि B या दोन ठिकाणांच्या स्थानिक वेळेत 2 तास 40 मिनिटांचा फरक आहे. त्यांच्या रेखांशांमधील फरक किती?

Two places A and B differ in local time by 2 hours 40 minutes. What is the difference in their longitudes?

Q3. भारतीय प्रमाण वेळेबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. भारताचे प्रमाण रेखावृत्त 82°30′ पू. आहे.
2. प्रमाण रेखावृत्त महाराष्ट्रातून जाते.
3. IST हा GMT पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about Indian Standard Time:
1. The standard meridian of India is 82°30′E.
2. The standard meridian passes through Maharashtra.
3. IST is 5 hours 30 minutes ahead of GMT.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. एक विमान मुंबईहून IST नुसार रात्री 10:00 वाजता निघते आणि 9 तासांच्या उड्डाणानंतर लंडनला उतरते. लंडनमध्ये GMT असल्यास उतरताना तिथला स्थानिक वेळ किती असेल?

A flight leaves Mumbai at 10:00 pm IST and lands in London after 9 hours of flying. If London is on GMT, what is the local time in London on landing?

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · प्राकृतिक भूगोल · विषय 3 / 10

वातावरण, वायुदाब पट्टे, कोरिऑलिस बल आणि ग्रहीय वारे

Atmosphere, Pressure Belts, Coriolis Force and Planetary Winds

असं समजा…

जत्रेच्या मैदानावरचा भंडारा आणि पाळणा

गावच्या जत्रेत मैदानाच्या मधोमध चुलींच्या लांब रांगेवर मोठमोठ्या पातेल्यांत भंडारा शिजतो. जवळ उभे राहिलात की जाणवते: चुलींवरची गरम हवा झपाट्याने वर जाते, आणि तिची जागा घेण्यासाठी सगळ्या बाजूंनी जमिनीलगत सतत वारा आत येतो. वर उंचावर ही चढलेली हवा पसरते, थंड होते आणि मैदानाच्या दूरच्या कडांवर पुन्हा खाली उतरते; तिथे हवा स्तब्ध आणि जड वाटते. मध्यभागी वर जाणारी हवा, कडांवर खाली उतरणारी हवा, आणि कडांकडून मध्याकडे जमिनीलगत वाहणारा वारा: एक पूर्ण चक्र.

आता त्याच जत्रेतल्या फिरत्या पाळण्यावर बसा आणि समोरच्या मित्राकडे चेंडू फेका. चेंडू सरळच जातो, पण तुम्ही त्याच्या खाली फिरत असल्याने तो एका बाजूला वळल्यासारखा दिसतो. वातावरणात या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी घडतात. विषुववृत्त म्हणजे चूल (गरम, वर जाणारी हवा, कमी दाब); सुमारे 30° जवळ हवा खाली उतरते (जास्त दाब) आणि व्यापारी वाऱ्यांच्या रूपाने विषुववृत्ताकडे परत वाहते; आणि पृथ्वी फिरत असल्याने प्रत्येक वारा कोरिऑलिस बलामुळे (Coriolis force) बाजूला वळतो.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
चुलींवरून वर जाणारी गरम हवाविषुववृत्तीय कमी दाबाचा पट्टा (डोलड्रम्स / शांत पट्टा)
दूरच्या स्तब्ध कडांवर उतरणारी हवा30° जवळील उपोष्ण कटिबंधीय जास्त दाबाचे पट्टे (अश्व अक्षांश)
चुलींकडे जमिनीलगत येणारा वाराविषुववृत्ताकडे वाहणारे व्यापारी वारे
वर जाणे, पसरणे, उतरणे, परत येणेअभिसरण कोष (हॅडले कोष)
फिरत्या पाळण्यावर वळल्यासारखा दिसणारा चेंडूकोरिऑलिस विचलन: उत्तर गोलार्धात उजवीकडे, दक्षिण गोलार्धात डावीकडे

संकल्पना

वातावरणात सुमारे 78% नायट्रोजन, 21% ऑक्सिजन, 0.93% आरगॉन आणि सुमारे 0.04% कार्बन डायऑक्साइड असून त्याशिवाय बदलते बाष्प आणि धूलिकण असतात. तापमानानुसार त्याचे थर: तपांबर (Troposphere) (ध्रुवांवर सुमारे 8 किमी ते विषुववृत्तावर 18 किमी; सर्व हवामान घडामोडी इथेच घडतात; तापमान दर किमीला सुमारे 6.5 °C ने घटते), स्थितांबर (Stratosphere) (सुमारे 50 किमीपर्यंत; ओझोनचा थर इथे असतो, उंचीनुसार तापमान वाढते), मध्यांबर (Mesosphere) (सुमारे 80 किमीपर्यंत; सर्वांत थंड थर, इथे उल्का जळून जातात), आयनांबरासह (Ionosphere) (रेडिओ लहरी परावर्तित करतो) उष्णतांबर (Thermosphere), आणि बाह्यांबर (Exosphere).

असमान तापनामुळे दाबात फरक निर्माण होतो आणि हवा जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते. एकूण सात पट्टे आहेत: विषुववृत्तीय कमी दाबाचा पट्टा (तापलेली हवा वर जाते, शांत “डोलड्रम्स”), 30° जवळ दोन उपोष्ण कटिबंधीय जास्त दाबाचे पट्टे (हॅडले कोषातून खाली उतरणारी हवा, शांत “अश्व अक्षांश”), 60° जवळ दोन उपध्रुवीय कमी दाबाचे पट्टे (उबदार पश्चिमी वारे थंड ध्रुवीय हवेला भिडून वर ढकलले जातात), आणि दोन ध्रुवीय जास्त दाबाचे पट्टे (थंड, दाट हवा). विषुववृत्तीय आणि ध्रुवीय पट्टे तापीय (Thermal) उत्पत्तीचे आहेत; उपोष्ण आणि उपध्रुवीय पट्टे हवेच्या हालचालीमुळे आणि पृथ्वीच्या परिवलनामुळे तयार झालेले गतिजन्य (Dynamic) आहेत. सूर्याच्या भासमान भ्रमणानुसार सर्व पट्टे उत्तर-दक्षिण सरकतात, आणि हेच मान्सूनचे मूळ आहे.

वारे कमी दाबाकडे सरळ वाहत नाहीत, कारण पृथ्वीच्या परिवलनामुळे निर्माण होणारे भासमान बल, कोरिऑलिस बल, त्यांना वळवते. ते वाऱ्यांना उत्तर गोलार्धात उजवीकडे आणि दक्षिण गोलार्धात डावीकडे वळवते (फेरेलचा नियम). ते अक्षांशाच्या sine च्या प्रमाणात असते: विषुववृत्तावर शून्य, ध्रुवांवर कमाल. म्हणूनच उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे अगदी विषुववृत्तावर तयार होत नाहीत. उत्तर गोलार्धात हवा कमी दाबाकडे घड्याळाच्या काट्यांच्या उलट दिशेने (चक्रीवादळ, Cyclone) आत फिरते आणि जास्त दाबाकडून घड्याळाच्या दिशेने (प्रतिचक्रीवादळ, Anticyclone) बाहेर फिरते; दक्षिण गोलार्धात दिशा उलट असतात. बाईज बॅलटचा नियम: उत्तर गोलार्धात वाऱ्याकडे पाठ करून उभे राहिल्यास कमी दाब डाव्या हाताला असतो.

यातून तयार होणारे ग्रहीय वारे (Planetary winds): व्यापारी वारे (Trade winds) उपोष्ण जास्त दाबाकडून विषुववृत्ताकडे वाहतात (उत्तरेत ईशान्य व्यापारी वारे, दक्षिणेत आग्नेय व्यापारी वारे); पश्चिमी वारे (Westerlies) उपोष्ण जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे वाहतात (उत्तरेत नैर्ऋत्येकडून, दक्षिणेत वायव्येकडून; खुल्या दक्षिण महासागरांवर अतिशय जोरदार: गर्जणारे चाळीस, खवळलेले पन्नास आणि किंचाळणारे साठ — Roaring Forties, Furious Fifties, Shrieking Sixties); आणि ध्रुवीय पूर्वी वारे (Polar easterlies) ध्रुवीय जास्त दाबाकडून वाहतात. वाऱ्याचे नाव तो ज्या दिशेकडून येतो त्या दिशेवरून ठेवले जाते.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • घटक: N₂ ~78%, O₂ ~21%, Ar ~0.93%, CO₂ ~0.04%
  • तपांबर: हवामानाचा थर, विषुववृत्तावर सर्वांत जाड (~18 किमी), ध्रुवांवर सर्वांत पातळ (~8 किमी); सामान्य तापमान ऱ्हास दर ~6.5 °C प्रति किमी
  • ओझोनचा थर: स्थितांबर; आयनांबर (रेडिओ लहरी): उष्णतांबर; सर्वांत थंड थर: मध्यांबर
  • दाबपट्टे: विषुववृत्तीय कमी, उपोष्ण जास्त (~30°), उपध्रुवीय कमी (~60°), ध्रुवीय जास्त
  • तापीय पट्टे: विषुववृत्तीय कमी आणि ध्रुवीय जास्त; गतिजन्य पट्टे: उपोष्ण जास्त आणि उपध्रुवीय कमी
  • कोरिऑलिस बल ∝ sin(अक्षांश): विषुववृत्तावर शून्य, ध्रुवांवर कमाल; उत्तर गोलार्धात उजवीकडे, दक्षिणेत डावीकडे (फेरेलचा नियम)
  • उत्तर गोलार्धातील चक्रीवादळ: घड्याळाच्या उलट दिशेने आत; प्रतिचक्रीवादळ: घड्याळाच्या दिशेने बाहेर (दक्षिण गोलार्धात उलट)
  • डोलड्रम्स = विषुववृत्तीय शांत पट्टा; अश्व अक्षांश = उपोष्ण जास्त दाबाचा शांत पट्टा
  • व्यापारी वारे → विषुववृत्ताकडे; पश्चिमी वारे → उपध्रुवीय कमी दाबाकडे (दक्षिण गोलार्धात गर्जणारे चाळीस); ध्रुवीय पूर्वी वारे
  • वाऱ्याचे नाव तो ज्या दिशेकडून येतो त्यावरून

सोडवलेले उदाहरण

उत्तर गोलार्धातील उपोष्ण जास्त दाबाच्या पट्ट्याकडून हवा विषुववृत्तीय कमी दाबाकडे वाहते. ही हवा साधारण 15° उ. पर्यंत पोहोचते तेव्हा कोणत्या दिशेने वाहते, आणि तिला काय म्हणतात?

उकल पाहा
  1. दाबप्रवणता हवेला सुमारे 30° उ. कडून विषुववृत्ताकडे, म्हणजे उत्तरेकडून दक्षिणेकडे ढकलते.
  2. उत्तर गोलार्धात कोरिऑलिस बल वाहत्या हवेला तिच्या मार्गाच्या उजवीकडे वळवते.
  3. दक्षिणेकडे जाणारा वारा उजवीकडे वळला की पश्चिमेकडे झुकतो. म्हणजे तो ईशान्येकडून येतो आणि नैर्ऋत्येकडे वाहतो.
  4. वाऱ्याचे नाव तो ज्या दिशेकडून येतो त्यावरून ठेवतात: ईशान्य व्यापारी वारे. दक्षिण गोलार्धात हाच तर्क (डावीकडे विचलन) आग्नेय व्यापारी वारे देतो.

उत्तर: तो ईशान्येकडून वाहतो: ईशान्य व्यापारी वारे.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

दिशेच्या प्रश्नांसाठी जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे बाण काढा, मग तो वळवा: उत्तरेत उजवीकडे, दक्षिणेत डावीकडे (Right in the noRth). नव्या बाणाचे शेपूट ज्या दिशेला, तेच वाऱ्याचे नाव.

नेहमीच्या चुका

  • उपोष्ण जास्त दाबाचे पट्टे थंडीमुळे नव्हे तर खाली उतरणाऱ्या हवेमुळे (गतिजन्य) तयार होतात; विषुववृत्तीय कमी दाब आणि ध्रुवीय जास्त दाब हे तापीय आहेत.
  • कोरिऑलिस बल विषुववृत्तावर शून्य असते, कमाल नाही. चक्रीवादळांना त्याची गरज असते, म्हणून ती विषुववृत्तापासून काही अंश दूर तयार होतात.
  • “पश्चिमी” वारा पश्चिमेकडून वाहतो. विद्यार्थी अनेकदा तो पश्चिमेकडे वाहतो असे समजतात.
  • उत्तर गोलार्धात चक्रीवादळ (कमी दाब) घड्याळाच्या उलट दिशेने फिरते; घड्याळाच्या दिशेने फिरणारे प्रतिचक्रीवादळ असते.
  • ओझोन स्थितांबरात आहे; हवामान आणि बहुतेक बाष्प तपांबरात असते.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. वातावरणाच्या कोणत्या थरात जवळजवळ सर्व हवामान घडामोडी (ढग, पाऊस, वादळे) घडतात?

In which layer of the atmosphere does almost all weather (clouds, rain, storms) occur?

Q2. कोरिऑलिस बलाबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. ते विषुववृत्तावर कमाल असते.
2. ते उत्तर गोलार्धात वाऱ्यांना उजवीकडे वळवते.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about the Coriolis force:
1. It is maximum at the equator.
2. It deflects winds to the right in the Northern Hemisphere.
Which of the statements given above is/are correct?

Q3. दाबपट्टा आणि त्याचे वर्णन यांच्या जोड्या जुळवा:
a. विषुववृत्तीय कमी दाब — p. खाली उतरणाऱ्या हवेमुळे शांतता असलेला गतिजन्य पट्टा (अश्व अक्षांश)
b. उपोष्ण जास्त दाब — q. वर जाणाऱ्या गरम हवेचा तापीय पट्टा (डोलड्रम्स)
c. उपध्रुवीय कमी दाब — r. थंड, दाट हवेचा तापीय पट्टा
d. ध्रुवीय जास्त दाब — s. पश्चिमी वारे ध्रुवीय हवेला भिडतात तो गतिजन्य पट्टा

Match the pressure belt with its description:
a. Equatorial low — p. Dynamic belt where descending air creates calm (horse latitudes)
b. Subtropical high — q. Thermal belt of rising hot air (doldrums)
c. Subpolar low — r. Thermal belt of cold, dense air
d. Polar high — s. Dynamic belt where westerlies meet polar air

Q4. दक्षिण गोलार्धात उपोष्ण जास्त दाबाच्या पट्ट्याकडून उपध्रुवीय कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे वाहणारे वारे कोणते?

In the Southern Hemisphere, the winds that blow from the subtropical high-pressure belt towards the subpolar low-pressure belt are:

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · प्राकृतिक भूगोल · विषय 4 / 10

भारतीय मान्सूनची कार्यपद्धती (ITCZ, जेट प्रवाह, एल निनो, IOD)

How the Indian Monsoon Works (ITCZ, jet streams, El Niño, IOD)

असं समजा…

उन्हाळ्यातले तापलेले स्वयंपाकघर आणि अंगणातील थंड हौद

मे महिन्यातला एखादा जुना वाडा डोळ्यासमोर आणा. मागच्या स्वयंपाकघरात दिवसभर चूल पेटलेली असते आणि पत्र्याचे छप्पर उन्हात तापलेले असते. पुढच्या अंगणात दगडी पाण्याचा हौद आहे, थंड आणि ओलसर. दोघांमधले दार उघडले की अंगणाकडून स्वयंपाकघराकडे झुळूक वाहते आणि हौदावरची थंड, दमट हवा घेऊन येते; कारण स्वयंपाकघरातली गरम हवा वर जाते आणि तिची जागा भरण्यासाठी घर बाहेरची हवा आत ओढते. हिवाळ्याच्या रात्री स्वयंपाकघर थंड असते आणि हौद थोडा उबदार राहतो, तेव्हा झुळूक उलट दिशेने वाहते.

उन्हाळ्यातला भारत हे तापलेले स्वयंपाकघर आहे: जमीन, थरचे वाळवंट आणि तिबेटचे पठार समुद्रापेक्षा कितीतरी जास्त तापतात, उत्तर भारतावर खोल कमी दाबाचे क्षेत्र (मान्सून द्रोणी) तयार होते, आणि हिंदी महासागराच्या “अंगणातून” दमट हवा नैर्ऋत्य मान्सूनच्या रूपाने धावत येते. हिवाळ्यात जमीन थंड होते आणि कोरडी हवा समुद्राकडे वाहते: ईशान्य मान्सून. झुळूक किती जोरदार असेल हे घरात इतरत्र काय चालले आहे यावरही अवलंबून असते: शेजाऱ्याने मोठी चूल पेटवली (पूर्व पॅसिफिक उबदार, एल निनो) तर हवा आपल्या दारापासून दूर ओढली जाते आणि मान्सून कमकुवत होतो; आपल्याच हौदाची दूरची बाजू जास्त उबदार असेल (धन हिंदी महासागर द्विध्रुव) तर मदत होते.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
मे महिन्यात तापणारे स्वयंपाकघरभारतीय भूभाग आणि तिबेटच्या पठाराचे तीव्र तापन
हौदाकडून स्वयंपाकघराकडे झुळूकहिंदी महासागराकडून येणारे दमट नैर्ऋत्य मान्सून वारे
हिवाळ्याच्या रात्री उलटणारी झुळूककोरडा ईशान्य (हिवाळी) मान्सून
शेजाऱ्याने पेटवलेली मोठी चूलएल निनो: उबदार पूर्व पॅसिफिक वर जाणारी हवा दूर सरकवतो, मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता
आपल्या हौदाची पश्चिम बाजू जास्त उबदारधन IOD: पश्चिम हिंदी महासागर जास्त उबदार, मान्सूनला अनुकूल

संकल्पना

“जमीन समुद्रापेक्षा लवकर तापते” ही साधी कल्पना वाऱ्यांची दिशा उलटणे स्पष्ट करते, पण मान्सूनची वेळ आणि त्याचे अचानक येणे स्पष्ट करत नाही. आधुनिक स्पष्टीकरण आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र (ITCZ) वापरते; हा कमी दाबाचा पट्टा आहे जिथे दोन्ही गोलार्धांतील व्यापारी वारे एकत्र येतात. उत्तर गोलार्धातील उन्हाळ्यात तो उत्तरेकडे सरकतो आणि जुलैमध्ये गंगेच्या मैदानावर सुमारे 20°–25° उ. वर असतो; तेव्हा त्याला मान्सून द्रोणी (Monsoon trough) म्हणतात. दक्षिण गोलार्धातील आग्नेय व्यापारी वारे विषुववृत्त ओलांडून त्याकडे ओढले जातात; विषुववृत्ताच्या उत्तरेला आल्यावर कोरिऑलिस बल त्यांना उजवीकडे वळवते, आणि ते नैर्ऋत्य मान्सून म्हणून पोहोचतात.

वरच्या वातावरणातील जेट प्रवाह (Jet streams) वेळ ठरवतात. हिवाळ्यात उपोष्ण पश्चिमी जेट प्रवाह हिमालयाच्या दक्षिणेकडून वाहतो आणि मान्सूनला दूर ठेवतो (तोच वायव्य भारताला हिवाळी पाऊस देणाऱ्या पश्चिमी विक्षोभांना (Western disturbances) मार्ग दाखवतो; हा पाऊस रब्बी गव्हासाठी उपयुक्त असतो). उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला हा जेट प्रवाह हिमालयाच्या उत्तरेकडे सरकतो आणि तिबेटच्या पठाराच्या तापनामुळे द्वीपकल्पावर सुमारे 15° उ. वर उष्णकटिबंधीय पूर्वी जेट प्रवाह तयार होतो. या बदलामुळे मान्सूनचा अचानक स्फोट (Burst) होतो. मान्सून साधारणपणे 1 जूनच्या आसपास केरळमध्ये दाखल होतो, सुमारे 8 जुलैपर्यंत संपूर्ण देश व्यापतो, सुमारे 17 सप्टेंबरला पश्चिम राजस्थानातून माघार घेऊ लागतो आणि साधारण ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत निघून जातो.

तो दोन शाखांमध्ये येतो. अरबी समुद्र शाखा पश्चिम घाटाला थेट धडकते; हवा वर चढण्यास भाग पडते, थंड होते आणि कोकण व घाटावर मुसळधार प्रतिरोध पाऊस (Orographic rain) पाडते, मग वाऱ्याच्या विरुद्ध बाजूला कोरडी होऊन खाली उतरते; त्यामुळे मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्याचा पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain-shadow) तयार होतो. बंगालचा उपसागर शाखा ईशान्येकडे वळवली जाते (मेघालयातील मौसिनराम आणि चेरापुंजी येथे जगातील सर्वाधिक पाऊस पडतो) आणि गंगेच्या मैदानावरून वर जाते. हंगामादरम्यान द्रोणी हिमालयाच्या पायथ्याकडे सरकते तेव्हा पावसात खंड (Breaks) पडतात. ऑक्टोबर-डिसेंबरमध्ये माघारी फिरणारा ईशान्य मान्सून बंगालच्या उपसागरावर बाष्प गोळा करतो आणि तमिळनाडूला त्याचा मुख्य पाऊस देतो.

वर्षागणिक होणारे बदल दूरच्या महासागरांमुळे होतात. एल निनो (El Niño) म्हणजे मध्य आणि पूर्व पॅसिफिक महासागराचे असामान्य तापन; दक्षिणी दोलनाशी (Southern Oscillation) (ताहिती आणि डार्विन यांच्यातील दाबाचा झोपाळा) जोडून त्याला ENSO म्हणतात, आणि तो अनेकदा पण नेहमीच नव्हे, भारतीय मान्सून कमकुवत करतो; ला निना (La Niña) (थंड होणे) सहसा मान्सूनला मदत करते. हिंदी महासागर द्विध्रुव (Indian Ocean Dipole, IOD) पश्चिम आणि पूर्व हिंदी महासागरातील समुद्राच्या तापमानाची तुलना करतो: धन IOD (पश्चिम भाग जास्त उबदार) सहसा चांगल्या पावसाला अनुकूल असतो आणि एल निनोचा परिणाम कमी करू शकतो. हंगामी पाऊस दीर्घ कालावधी सरासरीच्या (LPA) 96–104% असल्यास IMD त्याला “सामान्य” म्हणते (LPA, 1971–2020 साठी 87 सेमी).

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • जुलैमध्ये ITCZ / मान्सून द्रोणी गंगेच्या मैदानावर (~20°–25° उ.); आग्नेय व्यापारी वारे विषुववृत्त ओलांडतात, उजवीकडे वळतात आणि नैर्ऋत्य मान्सून बनतात
  • मान्सूनपूर्वी उपोष्ण पश्चिमी जेट प्रवाह हिमालयाच्या उत्तरेकडे सरकतो; द्वीपकल्पावर उष्णकटिबंधीय पूर्वी जेट प्रवाह (~15° उ.) सुरू होतो
  • केरळमध्ये सामान्य आगमन ~1 जून; संपूर्ण देश ~8 जुलै; पश्चिम राजस्थानातून माघार ~17 सप्टेंबरपासून
  • दोन शाखा: अरबी समुद्र (पश्चिम घाट, प्रतिरोध पाऊस) आणि बंगालचा उपसागर (ईशान्य भारत, गंगेचे मैदान)
  • पर्जन्यछाया: पश्चिम घाटाची वाऱ्याच्या विरुद्ध (पूर्व) बाजू — मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा
  • एल निनो: उबदार मध्य/पूर्व पॅसिफिक, सहसा कमकुवत मान्सून; ला निना: सहसा चांगला मान्सून; ENSO = एल निनो + दक्षिणी दोलन
  • धन IOD: पश्चिम हिंदी महासागर पूर्वेपेक्षा उबदार, मान्सूनला अनुकूल
  • पश्चिमी विक्षोभ (भूमध्य समुद्राकडून, पश्चिमी जेट प्रवाहामार्गे): वायव्य भारतात हिवाळी पाऊस, रब्बी गव्हाला मदत
  • ईशान्य (माघारी) मान्सून: तमिळनाडू किनाऱ्याचा मुख्य पावसाळा (ऑक्टोबर–डिसेंबर)
  • IMD नुसार “सामान्य” मान्सून: LPA च्या 96–104%; LPA = 87 सेमी (1971–2020)

सोडवलेले उदाहरण

महाबळेश्वरला वर्षाला कित्येक हजार मिलिमीटर पाऊस पडतो, तर उत्तरेला केवळ सुमारे 70 किमी अंतरावर पण घाटमाथ्याच्या पूर्वेला पठारावर असलेल्या पुण्याला हजारापेक्षा बराच कमी, आणि पूर्वेला दूर असलेल्या सोलापूरला त्याहूनही कमी पाऊस पडतो. ही रचना स्पष्ट करा.

उकल पाहा
  1. नैर्ऋत्य मान्सूनची अरबी समुद्र शाखा पश्चिमेकडून जमिनीकडे बाष्पाने भरलेली वाहते.
  2. तिच्या मार्गात पश्चिम घाट आडवा उभा आहे. वर चढण्यास भाग पडल्याने हवा थंड होते, बाष्पाचे संघनन होते आणि वाऱ्याच्या बाजूच्या उतारांवर व माथ्यावर मुसळधार पाऊस पडतो: घाटमाथ्यावरील महाबळेश्वर हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पावसाच्या ठिकाणांपैकी एक आहे.
  3. बरेचसे बाष्प गमावल्यानंतर पूर्व उतारावरून खाली उतरताना हवा उबदार आणि कोरडी होते, त्यामुळे पाऊस झपाट्याने कमी होतो: पुणे संक्रमण पट्ट्यात आहे.
  4. आणखी पूर्वेला सोलापूर आणि मराठवाड्याचा बराच भाग खोल पर्जन्यछायेत आहे; हे राज्यातील सर्वांत कोरडे, दुष्काळप्रवण भाग आहेत.

उत्तर: वाऱ्याच्या बाजूच्या घाटावर प्रतिरोध पाऊस आणि विरुद्ध बाजूला पर्जन्यछाया.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

एल निनो = मान्सून बिघडवणारा “मुलगा”; ला निना = सहसा पाऊस आणणारी “मुलगी”. IOD साठी: धन = धो-धो पाऊस, मान्सूनला अनुकूल (Positive = Pleasant).

नेहमीच्या चुका

  • एल निनो हे पॅसिफिकचे तापन आहे, हिंदी महासागराचे नव्हे; आणि त्याचा कमकुवत मान्सूनशी संबंध ही प्रवृत्ती आहे, नियम नव्हे.
  • धन IOD म्हणजे पश्चिम हिंदी महासागर (आफ्रिकेजवळ) पूर्व भागापेक्षा (इंडोनेशियाजवळ) उबदार असणे, उलट नव्हे.
  • तमिळनाडूला बहुतेक पाऊस ऑक्टोबर–डिसेंबरमधील ईशान्य मान्सूनपासून मिळतो, नैर्ऋत्य मान्सूनपासून नव्हे.
  • पश्चिमी विक्षोभ वायव्य भारतात हिवाळी पाऊस आणतात; ते मान्सूनची शाखा नाहीत.
  • नैर्ऋत्य मान्सूनचे वारे सुरुवातीला दक्षिण गोलार्धातील आग्नेय व्यापारी वारे असतात.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. भारतावरील नैर्ऋत्य मान्सून वारे मूलतः कोणते आहेत?

The south-west monsoon winds over India are essentially:

Q2. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. एल निनो म्हणजे मध्य आणि पूर्व पॅसिफिक महासागराचे असामान्य तापन.
2. पूर्व हिंदी महासागर पश्चिमेपेक्षा उबदार असलेला धन हिंदी महासागर द्विध्रुव भारतीय मान्सूनला अनुकूल असतो.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. El Niño refers to an abnormal warming of the central and eastern Pacific Ocean.
2. A positive Indian Ocean Dipole, with the eastern Indian Ocean warmer than the western, favours the Indian monsoon.
Which of the statements given above is/are correct?

Q3. भारताच्या कोणत्या प्रदेशाला वार्षिक पावसाचा बहुतेक भाग ऑक्टोबर–डिसेंबरमध्ये मिळतो?

Which region of India receives most of its annual rainfall during October–December?

Q4. सामान्य नैर्ऋत्य मान्सून चक्रातील पुढील टप्पे कालक्रमानुसार लावा:
1. मान्सून संपूर्ण देश व्यापतो
2. केरळमध्ये आगमन
3. पश्चिम राजस्थानातून माघार सुरू होते
4. तमिळनाडू किनाऱ्यावर ईशान्य मान्सूनचा पाऊस

Arrange the following stages of the normal south-west monsoon cycle in chronological order:
1. Monsoon covers the whole country
2. Onset over Kerala
3. Withdrawal begins from west Rajasthan
4. North-east monsoon rains on the Tamil Nadu coast

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · प्राकृतिक भूगोल · विषय 5 / 10

सागरी प्रवाह आणि भरती-ओहोटी

Ocean Currents and Tides

असं समजा…

डबेवाल्यांचे चक्र

मुंबईचे डबेवाले रोज सकाळी उपनगरांतील घरांतून गरम, भरलेले डबे शहरातील कार्यालयांपर्यंत पोहोचवतात, आणि दुपारनंतर थंड, रिकामे डबे मार्गाच्या वेगळ्या टप्प्याने परत जातात. संपूर्ण व्यवस्था एक बंद चक्र आहे जे रोज एकाच दिशेने फिरते. मोठ्या जंक्शन स्टेशनांवर, जिथे येणारे आणि जाणारे प्रवाह एकमेकांना ओलांडतात, तिथे गर्दी आणि खूप लगबग असते.

महासागरही अशाच प्रकारचे चक्र चालवतात, त्याला सागरी प्रवाहांचे वर्तुळ (Gyre) म्हणतात. ग्रहीय वाऱ्यांनी ढकललेले आणि कोरिऑलिस बलाने वळवलेले पाणी महासागरांच्या पश्चिम बाजूंनी उष्ण कटिबंधातील उष्णता ध्रुवांकडे नेते (गल्फ स्ट्रीम आणि कुरोशिओसारखे उष्ण प्रवाह) आणि पूर्व बाजूंनी थंड पाणी विषुववृत्ताकडे परत आणते (कॅनरी, बेंग्वेला, हम्बोल्ट आणि कॅलिफोर्नियासारखे शीत प्रवाह). जिथे उष्ण आणि शीत प्रवाह एकत्र येतात, जसे न्यूफाउंडलँड किंवा जपानजवळ, तिथे धुके आणि प्लवक (Plankton) असतात, आणि पृथ्वीवरील काही सर्वांत समृद्ध मासेमारी क्षेत्रे तिथेच आहेत. भरती-ओहोटीची गोष्ट वेगळी आहे: चंद्र आणि सूर्याच्या आकर्षणामुळे दिवसातून दोनदा समुद्राची पातळी वाढते आणि घटते.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
कार्यालयांकडे जाणारे भरलेले, गरम डबेध्रुवांकडे वाहणारे उष्ण प्रवाह (गल्फ स्ट्रीम, कुरोशिओ)
परत येणारे रिकामे, थंड डबेविषुववृत्ताकडे वाहणारे शीत प्रवाह (लॅब्राडोर, हम्बोल्ट, बेंग्वेला)
निश्चित चक्र असलेला संपूर्ण मार्गसागरी प्रवाहांचे वर्तुळ: उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या दिशेने, दक्षिणेत घड्याळाच्या उलट दिशेने
प्रवाह ओलांडतात ते गर्दीचे जंक्शनउष्ण-शीत प्रवाहांचा संगम: धुके आणि समृद्ध मासेमारी (ग्रँड बँक्स)
मार्गाचे वेळापत्रकप्रवाहांना चालना देणारे ग्रहीय वारे आणि कोरिऑलिस बल

संकल्पना

सागरी प्रवाह (Ocean currents) मुख्यतः ग्रहीय वाऱ्यांमुळे वाहतात (व्यापारी वारे पाणी पश्चिमेकडे, पश्चिमी वारे पूर्वेकडे ढकलतात), कोरिऑलिस बलामुळे वळतात आणि किनारपट्टीच्या आकारानुसार आकार घेतात. तापमान आणि क्षारता (घनता) यांतील फरकांमुळे हळू, खोलवरचे तापलवणी (Thermohaline) अभिसरण चालते. परिणामी प्रत्येक मोठ्या महासागर खोऱ्यात एक प्रवाह-वर्तुळ तयार होते: उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या दिशेने आणि दक्षिण गोलार्धात घड्याळाच्या उलट दिशेने. कमी आणि मध्यम अक्षांशांत उष्ण प्रवाह खंडांच्या पूर्व किनाऱ्यांलगत (महासागरांच्या पश्चिम कडांलगत) आणि शीत प्रवाह खंडांच्या पश्चिम किनाऱ्यांलगत वाहतात.

प्रवाह हवामान घडवतात. गल्फ स्ट्रीम आणि त्याचा विस्तार उत्तर अटलांटिक प्रवाह (North Atlantic Drift) वायव्य युरोप सौम्य ठेवतात आणि नॉर्वेची बंदरे हिवाळ्यात बर्फमुक्त ठेवतात. शीत प्रवाह शेजारील जमिनीवरील हवा थंड आणि कोरडी करतात, म्हणूनच पश्चिम किनाऱ्यांवरील मोठी वाळवंटे शीत प्रवाहांलगत आहेत: अटाकामा (हम्बोल्ट किंवा पेरू प्रवाह), नामिब (बेंग्वेला), सहाराचा काही भाग (कॅनरी) आणि सोनोरन (कॅलिफोर्निया). जिथे उष्ण आणि शीत प्रवाह भेटतात — न्यूफाउंडलँडजवळ गल्फ स्ट्रीम आणि शीत लॅब्राडोर प्रवाह (ग्रँड बँक्स), जपानजवळ उष्ण कुरोशिओ आणि शीत ओयाशिओ — तिथे मिश्रणामुळे धुके आणि विपुल प्लवक तयार होतात, म्हणून ही प्रमुख मासेमारी क्षेत्रे आहेत. उत्तर हिंदी महासागर वेगळा आहे: तिथले प्रवाह मान्सूननुसार दिशा बदलतात, उन्हाळ्यात घड्याळाच्या दिशेने आणि हिवाळ्यात घड्याळाच्या उलट दिशेने वाहतात.

भरती-ओहोटी (Tides) म्हणजे चंद्राच्या आणि त्यापेक्षा कमी प्रमाणात सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे, पृथ्वीच्या परिवलनासह, समुद्रपातळीत नियमितपणे होणारी वाढ आणि घट (चंद्र खूप जवळ असल्याने त्याचा भरतीवरील परिणाम सूर्याच्या साधारण दुप्पट असतो). सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र एका रेषेत असतात, म्हणजे अमावास्या आणि पौर्णिमेला, तेव्हा आकर्षणे एकत्र येतात आणि सर्वाधिक कक्षेची उधाणाची भरती (Spring tide) येते. सूर्य आणि चंद्र काटकोनात असतात, म्हणजे शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अष्टमीला, तेव्हा ते अंशतः एकमेकांचा परिणाम कमी करतात आणि भांगाची भरती (Neap tide) येते. बहुतेक किनाऱ्यांवर सुमारे 24 तास 50 मिनिटांच्या भरती दिवसात दोन भरती आणि दोन ओहोटी येतात, म्हणून भरती सुमारे 12 तास 25 मिनिटांच्या अंतराने येते आणि दररोज सुमारे 50 मिनिटे उशिरा येते, कारण चंद्र आपल्या कक्षेत पुढे सरकलेला असतो.

बंदरे आणि ऊर्जा यांसाठी भरती-ओहोटी महत्त्वाची आहे. हुगळीवरील कोलकाता आणि कच्छच्या आखातातील कांडला ही बंदरे जहाजांसाठी भरतीच्या पाण्यावर अवलंबून आहेत. खंबातचे आखात आणि कच्छचे आखात येथे भारतातील सर्वाधिक भरती कक्षा आहे आणि म्हणून भरती-ऊर्जेची सर्वोत्तम क्षमता आहे; जगातील सर्वाधिक कक्षा फंडीच्या उपसागरात (कॅनडा) आहे. मुंबईचे मच्छीमार आणि सागरी किनारा मार्गाचे नियोजनकार दोघेही भरती-ओहोटीच्या तक्त्यांनुसार काम करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • चालना देणारे घटक: ग्रहीय वारे, कोरिऑलिस बल, किनाऱ्याचा आकार, तापमान/क्षारता (तापलवणी) फरक
  • प्रवाह-वर्तुळे: उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या दिशेने, दक्षिणेत घड्याळाच्या उलट दिशेने
  • उष्ण प्रवाह: खंडांचे पूर्व किनारे (गल्फ स्ट्रीम, कुरोशिओ, ब्राझील, अगुल्हास, पूर्व ऑस्ट्रेलियन)
  • शीत प्रवाह: खंडांचे पश्चिम किनारे (कॅनरी, बेंग्वेला, हम्बोल्ट/पेरू, कॅलिफोर्निया, पश्चिम ऑस्ट्रेलियन); तसेच लॅब्राडोर, ओयाशिओ
  • शीत प्रवाह + वाळवंट: अटाकामा–हम्बोल्ट, नामिब–बेंग्वेला, सहारा–कॅनरी, सोनोरन–कॅलिफोर्निया
  • उष्ण-शीत संगमावरील मासेमारी क्षेत्रे: ग्रँड बँक्स (गल्फ स्ट्रीम + लॅब्राडोर), जपानजवळ (कुरोशिओ + ओयाशिओ)
  • उत्तर हिंदी महासागरातील प्रवाह मान्सूननुसार दिशा बदलतात
  • उधाणाची भरती: अमावास्या आणि पौर्णिमा (सूर्य, पृथ्वी, चंद्र एका रेषेत); भांगाची भरती: अष्टमी (काटकोनात)
  • भरती दिवस ≈ 24 तास 50 मिनिटे; लागोपाठच्या भरतींमधील अंतर ≈ 12 तास 25 मिनिटे
  • भारतातील सर्वाधिक भरती कक्षा: खंबातचे आखात; जगात: फंडीचा उपसागर

सोडवलेले उदाहरण

कोकणातील एका मासेमारी धक्क्यावर सोमवारी सकाळी 6:10 वाजता भरती येते. पुढच्या दोन भरती साधारण केव्हा येतील, आणि मंगळवारी सकाळची भरती केव्हा येईल?

उकल पाहा
  1. भरती दिवस सुमारे 24 तास 50 मिनिटांचा असून त्यात दोन भरती येतात, म्हणून लागोपाठच्या भरतींमधील अंतर सुमारे 24 तास 50 मिनिटे ÷ 2 = 12 तास 25 मिनिटे.
  2. पुढची भरती: सकाळी 6:10 + 12 तास 25 मिनिटे = सोमवारी संध्याकाळी 6:35.
  3. त्यानंतरची: संध्याकाळी 6:35 + 12 तास 25 मिनिटे = मंगळवारी सकाळी 7:00.
  4. म्हणजे सकाळची भरती दररोज सुमारे 50 मिनिटे उशिरा येते, कारण पृथ्वी फिरत असताना चंद्र आपल्या कक्षेत पुढे सरकतो.

उत्तर: सोमवारी संध्याकाळी सुमारे 6:35, नंतर मंगळवारी सकाळी सुमारे 7:00 (सोमवारपेक्षा 50 मिनिटे उशिरा).

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

उधाण = सगळे एका रेषेत (अमावास्या आणि पौर्णिमा); भांग = काटकोन (Spring = Straight line, Neap = Ninety degrees). प्रवाहांसाठी: “उष्ण प्रवाह खंडांच्या पूर्व किनाऱ्याने वर जातो, शीत प्रवाह पश्चिम किनाऱ्याने खाली येतो” (कमी व मध्यम अक्षांशांत).

नेहमीच्या चुका

  • उधाणाच्या भरतीचा (Spring tide) वसंत ऋतूशी काहीही संबंध नाही; ती दर महिन्याला दोनदा, अमावास्या आणि पौर्णिमेला येते.
  • उष्ण प्रवाह खंडांच्या पूर्व किनाऱ्यांलगत वाहतात, जे महासागर खोऱ्यांच्या पश्चिम कडा आहेत. प्रश्नात कोणते नाव दिले आहे ते नीट पाहा.
  • हम्बोल्ट (पेरू) प्रवाह शीत आहे; कुरोशिओ उष्ण आणि ओयाशिओ शीत आहे — विद्यार्थी यांची अदलाबदल करतात.
  • लागोपाठच्या भरतींमधील अंतर सुमारे 12 तास 25 मिनिटे आहे, अगदी 12 तास नाही.
  • अटलांटिक आणि पॅसिफिकप्रमाणे उत्तर हिंदी महासागरात कायमचे प्रवाह-वर्तुळ नाही: ते मान्सूननुसार दिशा बदलते.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. पुढीलपैकी कोणता शीत सागरी प्रवाह आहे?

Which of the following is a cold ocean current?

Q2. शीत सागरी प्रवाह आणि त्याच्या शेजारील वाळवंट यांच्या जोड्या जुळवा:
a. बेंग्वेला — p. अटाकामा
b. हम्बोल्ट — q. नामिब
c. कॅनरी — r. सोनोरन
d. कॅलिफोर्निया — s. सहारा (पश्चिम किनारा)

Match the cold ocean current with the desert next to it:
a. Benguela — p. Atacama
b. Humboldt — q. Namib
c. Canary — r. Sonoran
d. California — s. Sahara (western coast)

Q3. भरती-ओहोटीबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. उधाणाची भरती अमावास्या आणि पौर्णिमेच्या दिवशी येते.
2. पृथ्वीच्या संदर्भात सूर्य आणि चंद्र काटकोनात असतात तेव्हा भांगाची भरती येते.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about tides:
1. Spring tides occur on new-moon and full-moon days.
2. Neap tides occur when the Sun and the Moon are at right angles with respect to the Earth.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. न्यूफाउंडलँडजवळील ग्रँड बँक्स जगातील सर्वांत समृद्ध मासेमारी क्षेत्रांपैकी एक आहेत, याचे मुख्य कारण:

The Grand Banks off Newfoundland are among the richest fishing grounds in the world mainly because:

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · भारत · विषय 6 / 10

भारताचे प्राकृतिक विभाग आणि जलप्रणाली

India's Physiographic Divisions and Drainage

असं समजा…

गावातल्या घराच्या छपरावरचे पावसाचे पाणी

गावातल्या मोठ्या घरावर पडणारा पाऊस पाहा. मागच्या बाजूला एक उंच भिंत आहे आणि तिच्या माथ्यावर कधीही रिकामी न होणारी पाण्याची टाकी आहे; तिच्यातून उन्हाळ्यातसुद्धा वर्षभर पाणी झिरपत राहते आणि भिंतीच्या पायथ्याशी असलेल्या खोल गटारात जाते. समोर कौलारू उतरते छप्पर आहे, पण सुताराने त्याचा माथा पुढच्या कडेजवळ बांधला आहे. पुढच्या छोट्या बाजूवरून पाणी काही सेकंदांत धावत खाली येते; मागच्या लांब उतारावर ते रुंद पन्हाळ्यांत जमा होऊन सावकाश वाहते. जिथे फरशीला तडा गेला आहे तिथे पाणी तड्याच्याच दिशेने वाहते, मग ती “उलटी” दिशा का असेना.

भारताचे पाणी असेच वाहते. हिमालय ही बर्फ आणि हिमनद्यांची कायमची टाकी असलेली उंच मागची भिंत आहे: तिच्या नद्या (सिंधू, गंगा, ब्रह्मपुत्रा) बारमाही (Perennial) आहेत आणि तिच्यासमोर विस्तीर्ण उत्तर भारतीय मैदान तयार करतात. द्वीपकल्पीय पठार हे कौलारू छप्पर आहे: त्याचा माथा, पश्चिम घाट, पश्चिम किनाऱ्याजवळ आहे, म्हणून लहान वेगवान नद्या अरबी समुद्राकडे धावतात तर मोठ्या नद्या (गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, महानदी) लांबचा प्रवास करून पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराला मिळतात. नर्मदा आणि तापी म्हणजे तड्यांच्या दिशेने वाहणारे पाणी: त्या खचदऱ्यांतून (Rift valleys) पश्चिमेकडे वाहतात.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
कधीही रिकामी न होणारी टाकी असलेली उंच मागची भिंतहिमालय: बर्फाने पोसलेल्या, बारमाही नद्या
भिंतीच्या पायथ्याशी खोल गटारनदीच्या गाळाने बनलेले उत्तर भारतीय मैदान
पुढच्या कडेजवळ असलेला छपराचा माथापश्चिम घाट, द्वीपकल्पाची मुख्य जलविभाजक रेषा
सावकाश, रुंद पन्हाळ्यांचा मागचा लांब उतारत्रिभुज प्रदेश तयार करणाऱ्या पूर्ववाहिनी द्वीपकल्पीय नद्या
फरशीच्या तड्यांनुसार वाहणारे पाणीखचदऱ्यांतून पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या, खाड्या (Estuaries) तयार करणाऱ्या नर्मदा आणि तापी

संकल्पना

NCERT भारताचे सहा प्राकृतिक विभाग (Physiographic divisions) करते: हिमालय पर्वत, उत्तर भारतीय मैदान, द्वीपकल्पीय पठार, भारतीय वाळवंट, किनारी मैदाने आणि बेटे. हिमालय हा तरुण वली पर्वतांचा प्रदेश असून त्यात तीन समांतर रांगा आहेत: हिमाद्री (बृहद् हिमालय, सर्वांत उंच, सरासरी सुमारे 6,000 मी), हिमाचल (लघु हिमालय) आणि शिवालिक (असंघटित गाळाच्या बाह्य टेकड्या); लघु हिमालय आणि शिवालिक यांच्यामधील सपाट दऱ्यांना दून म्हणतात (डेहराडून). त्याच्या पूर्वेकडील टेकड्या (पातकाई, नागा, मिझो) म्हणजे पूर्वांचल.

उत्तर भारतीय मैदान गाळाचे (Alluvium) बनलेले आहे. पायथ्याजवळ भाबर हा गोट्यांचा अरुंद पट्टा आहे, जिथे प्रवाह जमिनीखाली लुप्त होतात; त्यानंतर दलदलीचा तराई पट्टा, जिथे ते पुन्हा वर येतात; त्यानंतर खरे मैदान, जे उंचावरील जुन्या गाळाचे (भांगर, चुनखडीयुक्त कंकरासह) आणि दरवर्षी नव्याने येणाऱ्या, अतिशय सुपीक पूरमैदानातील नव्या गाळाचे (खादर) बनलेले आहे. द्वीपकल्पीय पठार हा भारताचा सर्वांत जुना आणि स्थिर भाग असून नर्मदेच्या उत्तरेला मध्यवर्ती उच्चभूमी (माळवा, बुंदेलखंड, छोटा नागपूर) आणि दक्षिणेला दख्खनचे पठार आहे; त्याच्या बाजूंना सलग, अधिक उंच पश्चिम घाट (सह्याद्री) आणि खंडित, कमी उंचीचा पूर्व घाट आहे. द्वीपकल्पातील सर्वोच्च शिखर अन्नामलाई टेकड्यांमधील अनैमुडी (2,695 मी) आहे. पश्चिम किनारी मैदान अरुंद असून त्यात खाड्या आणि खारकच्छ (Lagoons) आहेत; पूर्व किनारी मैदान रुंद असून त्यात मोठे त्रिभुज प्रदेश (Deltas) आहेत.

हिमालयीन नद्या बारमाही (बर्फ वितळणे आणि पाऊस), लांब आणि मोठ्या खोऱ्यांच्या आहेत; त्या खोल घळ्या (Gorges) कोरतात, मैदानात नागमोडी वळणे घेतात आणि प्रचंड त्रिभुज प्रदेश तयार करतात. सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रा यांसारख्या काही नद्या हिमालयापेक्षाही जुन्या आहेत (पूर्ववर्ती, Antecedent). द्वीपकल्पीय नद्या बहुतेक पावसावर अवलंबून आणि हंगामी आहेत, लहान आहेत, उथळ प्रौढ दऱ्यांतून वाहतात आणि कितीतरी जुन्या आहेत. पश्चिम घाट ही मुख्य जलविभाजक रेषा असल्याने मोठ्या द्वीपकल्पीय नद्या पूर्वेकडे वाहतात. दोन अपवाद, नर्मदा (अमरकंटकहून उगम) आणि तापी, खचदऱ्यांतून (विभंगामुळे तयार झालेल्या खोलगट पट्ट्यांतून) पश्चिमेकडे वाहतात आणि त्रिभुज प्रदेशांऐवजी खाड्यांमध्ये (Estuaries) समुद्राला मिळतात. गंगा ही भारतातील सर्वांत लांब नदी आहे (सुमारे 2,525 किमी); गोदावरी (सुमारे 1,465 किमी) ही सर्वांत लांब द्वीपकल्पीय नदी असून तिचे खोरे द्वीपकल्पात सर्वांत मोठे आहे, म्हणून तिला दक्षिण गंगा म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • सहा विभाग (NCERT): हिमालय, उत्तर भारतीय मैदान, द्वीपकल्पीय पठार, भारतीय वाळवंट, किनारी मैदाने, बेटे
  • हिमालयाच्या रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे: हिमाद्री (बृहद्) → हिमाचल (लघु) → शिवालिक; दून हिमाचल आणि शिवालिक यांच्यामध्ये
  • मैदानाचे पट्टे: भाबर (गोटे) → तराई (दलदल) → भांगर (जुना गाळ, कंकर) आणि खादर (नवा गाळ)
  • पश्चिम घाट: सलग, अधिक उंच; पूर्व घाट: खंडित, कमी उंच
  • अनैमुडी (2,695 मी, अन्नामलाई): द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वोच्च शिखर
  • पश्चिम किनारी मैदान: अरुंद, खाड्या; पूर्व किनारी मैदान: रुंद, त्रिभुज प्रदेश
  • नर्मदा आणि तापी: खचदऱ्यांतून पश्चिमवाहिनी, खाड्या तयार करतात
  • गंगा: भारतातील सर्वांत लांब नदी (~2,525 किमी); गोदावरी: सर्वांत लांब द्वीपकल्पीय नदी (~1,465 किमी), “दक्षिण गंगा”
  • हिमालयीन नद्या: बारमाही, पूर्ववर्ती, त्रिभुज प्रदेश; द्वीपकल्पीय नद्या: हंगामी, अधिक जुन्या, प्रौढ दऱ्या

सोडवलेले उदाहरण

बहुतेक द्वीपकल्पीय नद्या पूर्वेकडे वाहतात आणि त्रिभुज प्रदेश तयार करतात. मग नर्मदा आणि तापी पश्चिमेकडे वाहून खाड्यांमध्ये का संपतात?

उकल पाहा
  1. पश्चिम घाट, म्हणजे दख्खन पठाराची उंचावलेली पश्चिम कडा, ही मुख्य जलविभाजक रेषा असल्याने पठार पूर्वेकडे हळूहळू उतरते. म्हणून गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराला मिळतात.
  2. नर्मदा आणि तापी सामान्य उताराचे अनुसरण करत नाहीत. त्या पूर्व-पश्चिम पसरलेल्या खचदऱ्यांतून, म्हणजे भूकवचातील विभंगामुळे तयार झालेल्या खोलगट पट्ट्यांतून वाहतात. नर्मदा विंध्य आणि सातपुडा रांगांच्या मधून वाहते.
  3. त्यांचे मार्ग या विभंगांनी निश्चित केले आहेत, म्हणून त्या पश्चिमेकडे अरबी समुद्राला मिळतात.
  4. कठीण खडकांतून वाहताना त्या तुलनेने कमी बारीक गाळ वाहून नेतात, आणि जिथे जोरदार भरती मुख स्वच्छ करते तिथे समुद्राला मिळतात. त्यामुळे त्रिभुज प्रदेशांऐवजी खाड्या तयार होतात.

उत्तर: त्या पूर्व-पश्चिम खचदऱ्यांतून (विभंगांतून) वाहतात, आणि त्यांच्या मुखांशी त्रिभुज प्रदेशांऐवजी खाड्या तयार होतात.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

हिमालयाच्या रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे: “हि-हि-शि” — हिमाद्री, हिमाचल, शिवालिक. पश्चिमवाहिनी जोडी: “न-ता” — नर्मदा आणि तापी.

नेहमीच्या चुका

  • गोदावरी ही सर्वांत लांब द्वीपकल्पीय नदी आहे, पण भारतातील सर्वांत लांब नदी गंगा आहे.
  • नर्मदा आणि तापी खाड्या तयार करतात, त्रिभुज प्रदेश नव्हे; गोदावरी, कृष्णा, कावेरी आणि महानदी त्रिभुज प्रदेश तयार करतात.
  • भाबर हा प्रवाह लुप्त होणारा गोट्यांचा पट्टा; तराई हा ते पुन्हा वर येणारा दलदलीचा पट्टा. भांगर म्हणजे जुना गाळ, खादर म्हणजे नवा.
  • पश्चिम घाट अधिक उंच आणि सलग आहे; पूर्व घाट कमी उंच आणि नद्यांमुळे खंडित झालेला आहे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. पुढीलपैकी कोणती नदी खचदरीतून पश्चिमेकडे वाहते आणि खाडी तयार करते?

Which of the following rivers flows west through a rift valley and forms an estuary?

Q2. शिवालिकच्या पायथ्याकडून मुख्य मैदानाकडे जाताना उत्तर भारतीय मैदानाचे पुढील पट्टे कोणत्या क्रमाने येतात?
1. तराई
2. भाबर
3. भांगर आणि खादर

Arrange the following belts of the northern plains in the order met when moving from the Shiwalik foothills towards the main plains:
1. Terai
2. Bhabar
3. Bhangar and khadar

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. अनैमुडी हे द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वोच्च शिखर आहे.
2. पूर्व घाट पश्चिम घाटापेक्षा अधिक सलग आणि अधिक उंच आहे.
3. पश्चिम किनारी मैदान पूर्व किनारी मैदानापेक्षा रुंद आहे.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. Anamudi is the highest peak of peninsular India.
2. The Eastern Ghats are more continuous and higher than the Western Ghats.
3. The western coastal plain is broader than the eastern coastal plain.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. जोड्या जुळवा:
a. दून — p. पूरमैदानातील नवा, सुपीक गाळ
b. खादर — q. लघु हिमालय आणि शिवालिक यांच्यामधील अनुदैर्घ्य दऱ्या
c. पूर्वांचल — r. सर्वांत लांब द्वीपकल्पीय नदी
d. गोदावरी — s. हिमालयाच्या पूर्वेकडील टेकड्यांच्या रांगा

Match the following:
a. Duns — p. New, fertile flood-plain alluvium
b. Khadar — q. Longitudinal valleys between the Lesser Himalaya and the Shiwaliks
c. Purvanchal — r. Longest peninsular river
d. Godavari — s. Eastern hill ranges of the Himalaya

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · भारत · विषय 7 / 10

लोकसंख्या आणि जनगणना (घनता, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, नागरीकरण; जनगणना 2011 ची आकडेवारी, जनगणनेची सद्यःस्थिती काळजीपूर्वक मांडलेली)

Population and Census (density, sex ratio, literacy, urbanisation; Census 2011 data, with the census exercise status stated carefully)

असं समजा…

मुख्याध्यापकांचे दर दहा वर्षांनी होणारे शाळा सर्वेक्षण

एका जिल्हा परिषद शाळेची कल्पना करा, जिथले मुख्याध्यापक दर दहा वर्षांनी संपूर्ण सर्वेक्षण करतात: नमुना नव्हे, प्रत्येक मूल. हजेरीपटावरून ते शिक्षणाधिकाऱ्यांसाठी काही साधे आकडे काढतात. शाळा किती गर्दीची आहे? प्रत्येक वर्गखोलीतील मुले. मुली शाळेत टिकत आहेत का? प्रत्येक 1,000 मुलांमागे मुली. मुलांना वाचता येते का? पहिलीच्या वरच्या मुलांपैकी किती जण समजून वाचू-लिहू शकतात. किती जण शहरातील शाखेत गेले? शहरी शाखेत शिकणाऱ्यांचा वाटा. आणि दहा वर्षांपूर्वीच्या सर्वेक्षणाशी तुलना करून, शाळा किती वेगाने वाढते आहे?

भारताची जनगणना (Census of India) देशासाठी नेमके हेच करते. घनता (Density) म्हणजे दर चौरस किलोमीटरमधील लोक (प्रत्येक वर्गखोलीतील मुले). लिंग गुणोत्तर (Sex ratio) म्हणजे दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया (दर 1,000 मुलांमागे मुली). साक्षरता दर (Literacy rate) म्हणजे 7 वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या लोकांपैकी समजून वाचू-लिहू शकणाऱ्यांचा वाटा (पहिलीच्या वरची मुले). नागरीकरण (Urbanisation) म्हणजे नागरी भागात राहणाऱ्यांचा वाटा (शहरातील शाखा), आणि दशवार्षिक वृद्धी (Decadal growth) दहा वर्षांच्या अंतराने झालेल्या दोन जनगणनांची तुलना करते.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
दर दहा वर्षांनी प्रत्येक विद्यार्थ्याचे संपूर्ण सर्वेक्षणदशवार्षिक जनगणना (संपूर्ण मोजणी, नमुना नव्हे)
प्रत्येक वर्गखोलीतील मुलेलोकसंख्येची घनता (व्यक्ती प्रति चौ. किमी)
दर 1,000 मुलांमागे मुलीलिंग गुणोत्तर (दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया)
पहिलीच्या वरची वाचू शकणारी मुलेसाक्षरता दर (7+ वयाचे, समजून वाचू-लिहू शकणारे)
शहरातील शाखेत शिकणाऱ्यांचा वाटानागरीकरण (नागरी लोकसंख्येचा वाटा)
मागच्या सर्वेक्षणाशी तुलनादशवार्षिक वृद्धीदर

संकल्पना

भारताची जनगणना गृह मंत्रालयांतर्गत महानिबंधक आणि जनगणना आयुक्त कार्यालयाकडून जनगणना अधिनियम, 1948 नुसार केली जाते. पहिली जनगणना 1872 मध्ये (असमकालिक) करण्याचा प्रयत्न झाला आणि पहिली समकालिक जनगणना 1881 मध्ये झाली. 2011 ची जनगणना ही 15 वी जनगणना आणि स्वातंत्र्यानंतरची 7 वी होती, आणि अजूनही तीच शेवटची पूर्ण झालेली जनगणना आहे. पुढची जनगणना 2021 मध्ये होणार होती पण (कोविड-19 महामारीमुळे) पुढे ढकलली गेली. नोव्हेंबर 2026 ची स्थिती: जनगणना 2027, म्हणजे 16 वी आणि पहिली डिजिटल जनगणना, जातनिहाय गणनेसह, दोन टप्प्यांत सुरू आहे. घरयादी आणि घरगणना (Houselisting and housing census) एप्रिल ते सप्टेंबर 2026 दरम्यान झाली. लडाख आणि जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश व उत्तराखंडमधील हिमाच्छादित भागांत लोकसंख्या गणना सप्टेंबर 2026 मध्ये झाली (संदर्भ दिनांक 1 ऑक्टोबर 2026). देशाच्या बहुतेक भागासाठी ती 25 जानेवारी ते 28 फेब्रुवारी 2027 अशी अधिसूचित आहे, संदर्भ दिनांक 1 मार्च 2027 (उत्तर प्रदेश, पंजाब, गोवा यांसारख्या काही राज्यांचे वेळापत्रक वेगळे आहे). तिचे निकाल प्रसिद्ध होईपर्यंत जनगणना 2011 चेच आकडे वापरायचे.

जनगणना 2011, भारत: लोकसंख्या सुमारे 121.09 कोटी; दशवार्षिक वृद्धी (2001–11) सुमारे 17.7%; घनता 382 प्रति चौ. किमी; लिंग गुणोत्तर 943; साक्षरता तात्पुरत्या आकडेवारीत 74.04%, अंतिम आकडेवारीत सुधारून 72.98% (MPSC प्रश्नांत सहसा 74.04% असतो, म्हणून पर्याय नीट वाचा); नागरी वाटा सुमारे 31%. उत्तर प्रदेश सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य आहे आणि महाराष्ट्र दुसरे. बिहारची घनता सर्वाधिक (1,106) आणि अरुणाचल प्रदेशची सर्वांत कमी (17). केरळचे लिंग गुणोत्तर (1,084) आणि साक्षरता (सुमारे 94%) सर्वाधिक; हरियाणाचे लिंग गुणोत्तर सर्वांत कमी (879) आणि बिहारची साक्षरता सर्वांत कमी (सुमारे 61.8%).

जनगणना 2011, महाराष्ट्र: लोकसंख्या 11,23,74,333 (भारताच्या सुमारे 9.3%); दशवार्षिक वृद्धी सुमारे 16.0%; घनता 365 प्रति चौ. किमी (राष्ट्रीय 382 पेक्षा कमी); लिंग गुणोत्तर 929 (राष्ट्रीय 943 पेक्षा कमी); साक्षरता 82.34% (राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा जास्त); नागरी वाटा सुमारे 45.2%, मोठ्या राज्यांपैकी सर्वाधिक नागरीकरण झालेल्यांमध्ये. राज्यांतर्गत, रत्नागिरीचे लिंग गुणोत्तर सर्वाधिक आणि मुंबई शहराचे सर्वांत कमी आहे, कारण कोकणातून मुंबईकडे पुरुषांचे स्थलांतर होते; मुंबई उपनगराची साक्षरता सर्वाधिक आणि नंदुरबार या आदिवासी जिल्ह्याची सर्वांत कमी आहे.

विधानांच्या प्रश्नांत व्याख्या महत्त्वाच्या असतात. साक्षर व्यक्ती म्हणजे 7 वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाची, कोणत्याही भाषेत समजून वाचू-लिहू शकणारी व्यक्ती. नागरी क्षेत्र म्हणजे एकतर वैधानिक नगर (Statutory town) (नगरपालिका संस्था किंवा छावणी मंडळ असलेले) किंवा जनगणना नगर (Census town), जे तीन कसोट्या पूर्ण करते: लोकसंख्या किमान 5,000, घनता किमान 400 प्रति चौ. किमी, आणि किमान 75% पुरुष मुख्य कामगार शेतीबाहेरील कामात. घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ; लिंग गुणोत्तर = (स्त्रिया ÷ पुरुष) × 1,000; दशवार्षिक वृद्धी = (नवीन − जुनी) ÷ जुनी × 100.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • जनगणना 2011: 15 वी जनगणना, स्वातंत्र्यानंतरची 7 वी; शेवटची पूर्ण झालेली जनगणना (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत)
  • जनगणना 2027 (16 वी, पहिली डिजिटल, जातनिहाय गणनेसह): घरयादी एप्रिल–सप्टेंबर 2026; बहुतेक राज्यांत लोकसंख्या गणना 25 जानेवारी–28 फेब्रुवारी 2027; संदर्भ दिनांक 1 मार्च 2027 (हिमाच्छादित भागांसाठी 1 ऑक्टोबर 2026)
  • भारत 2011: ~121.09 कोटी; वृद्धी ~17.7%; घनता 382; लिंग गुणोत्तर 943; साक्षरता 74.04% (तात्पुरती) / 72.98% (अंतिम); नागरी ~31%
  • महाराष्ट्र 2011: 11.24 कोटी (उ.प्र. नंतर 2 रा); घनता 365; लिंग गुणोत्तर 929; साक्षरता 82.34%; नागरी ~45.2%
  • सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर: केरळ 1,084; सर्वांत कमी: हरियाणा 879
  • सर्वाधिक घनता: बिहार 1,106; सर्वांत कमी: अरुणाचल प्रदेश 17
  • साक्षर = 7+ वयाची, समजून वाचू-लिहू शकणारी व्यक्ती
  • जनगणना नगर: लोकसंख्या ≥ 5,000, घनता ≥ 400/चौ. किमी, ≥ 75% पुरुष मुख्य कामगार बिगरशेती
  • लिंग गुणोत्तर = दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया; दशवार्षिक वृद्धी = (P₂ − P₁) ÷ P₁ × 100
  • पहिली जनगणना 1872; पहिली समकालिक जनगणना 1881; जनगणना अधिनियम 1948

सोडवलेले उदाहरण

महाराष्ट्राची लोकसंख्या 2001 मध्ये 9,68,78,627 आणि 2011 मध्ये 11,23,74,333 होती, आणि क्षेत्रफळ 3,07,713 चौ. किमी आहे. दशवार्षिक वृद्धीदर आणि 2011 ची घनता काढा.

उकल पाहा
  1. वाढ = 11,23,74,333 − 9,68,78,627 = 1,54,95,706.
  2. दशवार्षिक वृद्धी = 1,54,95,706 ÷ 9,68,78,627 × 100 ≈ 15.99%, सुमारे 16%.
  3. घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ = 11,23,74,333 ÷ 3,07,713 ≈ 365 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.
  4. तुलना: भारताची 2011 ची घनता 382 होती, म्हणजे महाराष्ट्र लोकसंख्येने दुसरे राज्य असूनही राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा थोडे कमी दाट आहे, कारण ते क्षेत्रफळाने तिसरे मोठे राज्यही आहे.

उत्तर: दशवार्षिक वृद्धी ≈ 16.0%; घनता ≈ 365 प्रति चौ. किमी.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

भारत 2011 लक्षात ठेवा “382 – 943” (घनता, लिंग गुणोत्तर) आणि महाराष्ट्र “365 – 929”. दोन्हीत महाराष्ट्र कमी, पण साक्षरता (82%) आणि नागरीकरण (45%) यांत जास्त.

नेहमीच्या चुका

  • जनगणना 2011 ही शेवटची पूर्ण झालेली जनगणना आहे. नोव्हेंबर 2026 पर्यंत जनगणना 2027 सुरू आहे (घरयादी पूर्ण, लोकसंख्या गणना जानेवारी–फेब्रुवारी 2027 मध्ये); “जनगणना 2021” चे निकाल उद्धृत करू नका, ते अस्तित्वातच नाहीत.
  • भारताची 2011 ची साक्षरता तात्पुरत्या आकडेवारीत 74.04% आणि अंतिम आकडेवारीत 72.98% आहे; पर्यायांत कोणती वापरली आहे ते तपासा.
  • साक्षरता एकूण लोकसंख्येसाठी नव्हे, तर 7 वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या लोकसंख्येसाठी काढली जाते.
  • भारतात लिंग गुणोत्तर म्हणजे दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया (आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अनेकदा दर 100 स्त्रियांमागे पुरुष).
  • महाराष्ट्र लोकसंख्येने दुसरे पण क्षेत्रफळाने तिसरे (राजस्थान आणि मध्य प्रदेशानंतर) राज्य आहे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. जनगणना 2011 नुसार भारतातील कोणत्या राज्याचे लिंग गुणोत्तर सर्वांत कमी होते?

According to Census 2011, which state had the lowest sex ratio in India?

Q2. एका गावाची लोकसंख्या 2001 मध्ये 8,000 आणि 2011 मध्ये 9,200 होती. त्याचा दशवार्षिक वृद्धीदर किती?

A village had 8,000 people in 2001 and 9,200 in 2011. Its decadal growth rate is:

Q3. जनगणना 2011 बाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. महाराष्ट्राचे लिंग गुणोत्तर (929) राष्ट्रीय लिंग गुणोत्तरापेक्षा (943) कमी होते.
2. महाराष्ट्राची लोकसंख्येची घनता (365) राष्ट्रीय घनतेपेक्षा (382) जास्त होती.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about Census 2011:
1. Maharashtra's sex ratio (929) was lower than the national sex ratio (943).
2. Maharashtra's population density (365) was higher than the national density (382).
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. भारतीय जनगणनेच्या व्याख्येनुसार पुढीलपैकी कोणता निकष जनगणना नगरासाठी नाही?

Under the Census of India definition, which of the following is NOT one of the criteria for a census town?

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · महाराष्ट्र · विषय 8 / 10

महाराष्ट्र: कोकण, सह्याद्री आणि दख्खनचे पठार

Maharashtra: Konkan, Sahyadri and the Deccan Plateau

असं समजा…

डोंगरउतारावरचा वाडा: पुढचे अंगण, उंच जिना, मोठी गच्ची

डोंगरउतारावर बांधलेला जुना वाडा डोळ्यासमोर आणा. तळाशी, रस्त्याकडेला अरुंद पुढचे अंगण आहे. तिथून दगडी उंच जिना एकदम मुख्य घराकडे चढतो, आणि मधे फक्त काही टप्पे आहेत जिथून खरोखर वर जाता येते. वर घर एका प्रचंड गच्चीवर उघडते; ही गच्ची चुना आणि दगडाचे अनेक थर ओतून बांधलेली आहे, आणि संपूर्ण गच्ची मागच्या बाजूला अगदी हळूहळू उतरते, म्हणून तिच्यावरचे पावसाचे पाणी पुढच्या जिन्यावरून नव्हे तर मागे वाहते. गच्चीवरच्या काही कमी उंचीच्या कठड्यांनी तिचे भाग पडले आहेत, आणि प्रत्येक भागाचे पाणी आपापल्या दिशेने वाहते.

महाराष्ट्राचा छेद असाच आहे. कोकण हे अरुंद किनारी पुढचे अंगण. सह्याद्री (पश्चिम घाट) हा उंच जिना, पश्चिमेकडे तोंड असलेला तीव्र कडा (Escarpment), जो फक्त काही खिंडींतून, म्हणजे घाटांतून (थळ, बोर, कुंभार्ली, आंबा…) ओलांडता येतो. त्यामागे दख्खनचे पठार ही गच्ची आहे, जी बेसाल्ट लाव्हाच्या आडव्या थरांनी (दख्खनचे पठार / Deccan Traps) बनलेली असून हळूहळू पूर्वेकडे झुकलेली आहे; म्हणूनच मोठ्या नद्या पूर्वेकडे वाहतात. कमी उंचीचे कठडे म्हणजे पूर्वेकडे पसरलेल्या रांगा — सातमाळा–अजिंठा, हरिश्चंद्र–बालाघाट आणि शंभू महादेव — ज्या नदीखोऱ्यांमधील जलविभाजक म्हणून काम करतात.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
रस्त्याकडेचे अरुंद पुढचे अंगणकोकणची किनारी पट्टी
दगडी उंच जिनापश्चिमेकडे तोंड असलेला सह्याद्रीचा कडा
वर चढता येईल असे मोजके टप्पेघाट (खिंडी): थळ, बोर, कुंभार्ली, आंबा
थरांवर थर ओतून बनलेली गच्चीआडव्या बेसाल्ट थरांचे दख्खनचे पठार
मागच्या बाजूला हळूहळू उतरणारी गच्चीपूर्वेकडे झुकलेले पठार, म्हणून मोठ्या नद्या पूर्ववाहिनी
गच्चीवरचे कमी उंचीचे कठडेखोऱ्यांमधील जलविभाजक म्हणून काम करणाऱ्या पूर्वेकडील रांगा

संकल्पना

महाराष्ट्राचे क्षेत्रफळ 3,07,713 चौ. किमी असून राजस्थान आणि मध्य प्रदेशानंतर ते क्षेत्रफळाने तिसरे मोठे राज्य आहे, आणि त्याला सुमारे 720 किमी लांबीचा किनारा लाभला आहे. नोव्हेंबर 2026 पर्यंत राज्यात 36 जिल्हे आहेत (2014 मध्ये ठाण्यातून निर्माण झालेला पालघर हा सर्वांत नवा; आणखी जिल्ह्यांचे प्रस्ताव अंमलात आलेले नाहीत), जे सहा महसूल विभागांत विभागलेले आहेत: कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती आणि नागपूर. नामांतरे लक्षात ठेवा: औरंगाबाद आता छत्रपती संभाजीनगर, उस्मानाबाद धाराशिव आणि अहमदनगर अहिल्यानगर. प्राकृतिकदृष्ट्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे तीन समांतर पट्टे आहेत: कोकण, सह्याद्री आणि दख्खनचे पठार, तसेच उत्तर सीमेलगत सातपुडा डोंगर.

कोकण हे अरबी समुद्र आणि सह्याद्री यांच्यामधील सुमारे 30–60 किमी रुंदीचे अरुंद किनारी मैदान आहे; खाड्या आणि नदीमुखे असलेल्या लहान पश्चिमवाहिनी नद्यांनी ते छेदलेले असून त्यावर जांभ्याची पठारे विखुरलेली आहेत. सह्याद्री त्यापासून एकदम पश्चिमाभिमुख तीव्र कड्याच्या रूपात उभा राहतो; त्याची उंची साधारणपणे सुमारे 1,000 मी असून तो राज्याची मुख्य जलविभाजक रेषा आहे. त्याचे, आणि महाराष्ट्राचेही, सर्वोच्च शिखर अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कळसूबाई (1,646 मी) आहे; साल्हेर (1,567 मी, नाशिक) दुसऱ्या क्रमांकावर आहे, आणि महाबळेश्वर (सातारा; शहर सुमारे 1,350 मी उंचीवर, सर्वोच्च बिंदू विल्सन पॉइंट सुमारे 1,439 मी) हे सर्वांत प्रसिद्ध थंड हवेचे ठिकाण आहे. रस्ते आणि लोहमार्ग घाटांतून ओलांडतात: मुंबई–नाशिक मार्गावरील थळ (कसारा) घाट, मुंबई–पुणे मार्गावरील बोर घाट, कुंभार्ली (कराड–चिपळूण), आंबा (कोल्हापूर–रत्नागिरी) आणि सावंतवाडीजवळील आंबोली.

दख्खनच्या पठाराने राज्याचा बहुतेक भाग व्यापला आहे. ते बेसाल्टच्या जवळजवळ आडव्या थरांनी (Deccan Traps) बनलेले आहे; त्यांची झीज होऊन पायऱ्यांसारख्या, सपाट माथ्याच्या टेकड्या (मेसा आणि बुट्टे) आणि काळी मृदा तयार होते. ते हळूहळू पूर्व आणि आग्नेयेकडे झुकलेले आहे. सह्याद्रीचे फाटे पूर्वेकडे पसरून नदीखोरी वेगळी करतात: सातमाळा–अजिंठा डोंगर (तापी आणि गोदावरीच्या मध्ये), हरिश्चंद्र–बालाघाट रांग (गोदावरी आणि भीमेच्या मध्ये) आणि शंभू महादेव रांग (भीमा आणि कृष्णेच्या मध्ये). उत्तरेला सातपुडा मध्य प्रदेशाशी सीमा बनवतो; त्यात तोरणमाळ (नंदुरबार) आणि त्याच्या गाविलगड डोंगरांत चिखलदरा (अमरावती), विदर्भातील एकमेव थंड हवेचे ठिकाण आहे. पूर्व विदर्भात (वैनगंगा खोरे) बेसाल्टऐवजी कितीतरी जुने खडक आणि चंद्रपूरच्या परिसरात कोळसायुक्त गोंडवन खडक आढळतात.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • क्षेत्रफळ 3,07,713 चौ. किमी (3 रे मोठे राज्य); किनारा ~720 किमी
  • 36 जिल्हे (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत; पालघर, 2014, सर्वांत नवा); 6 महसूल विभाग
  • नामांतरे: औरंगाबाद → छत्रपती संभाजीनगर; उस्मानाबाद → धाराशिव; अहमदनगर → अहिल्यानगर
  • कळसूबाई 1,646 मी (अहिल्यानगर): महाराष्ट्राचे सर्वोच्च शिखर; साल्हेर 1,567 मी (नाशिक): दुसरे
  • घाट: थळ/कसारा (मुंबई–नाशिक), बोर (मुंबई–पुणे), कुंभार्ली (कराड–चिपळूण), आंबा (कोल्हापूर–रत्नागिरी)
  • जलविभाजक रांगा: सातमाळा–अजिंठा (तापी/गोदावरी), हरिश्चंद्र–बालाघाट (गोदावरी/भीमा), शंभू महादेव (भीमा/कृष्णा)
  • दख्खनचे पठार: आडवे बेसाल्ट थर, पूर्वेकडे झुकलेले; झीज होऊन काळी मृदा
  • उत्तर सीमेवरील सातपुडा: तोरणमाळ (नंदुरबार), चिखलदरा (अमरावती, गाविलगड डोंगर)
  • पूर्व विदर्भात (चंद्रपूर) कोळसायुक्त गोंडवन खडक

सोडवलेले उदाहरण

एक विद्यार्थिनी मुंबईहून पुण्याला आणि पुढे सोलापूरला रस्त्याने प्रवास करते. ती कोणते प्राकृतिक प्रदेश ओलांडते आणि भूदृश्यात काय बदल होतो, याचे वर्णन करा.

उकल पाहा
  1. मुंबई कोकणात आहे: खाड्या असलेले, जवळजवळ समुद्रसपाटीवरचे सखल किनारी मैदान.
  2. खोपोलीजवळ रस्ता बोर घाटातून सह्याद्रीचा तीव्र कडा चढून खंडाळा आणि लोणावळ्याला पोहोचतो — काहीशे मीटरची अचानक चढण.
  3. घाटमाथा ओलांडल्यावर ती दख्खनच्या पठारावर असते. पुणे त्यावर वसले असून आजूबाजूला सपाट माथ्याच्या बेसाल्ट टेकड्या आहेत.
  4. पूर्वेकडे सोलापूरकडे जाताना पठार हळूहळू उतरते, टेकड्या विरळ होऊन काळ्या मृदेची रुंद मैदाने लागतात, आणि सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत असल्याने प्रदेश अधिक कोरडा होतो.

उत्तर: कोकण किनारी मैदान → सह्याद्रीचा कडा (बोर घाट) → पूर्वेकडे कोरड्या पर्जन्यछायेच्या मैदानांत उतरणारे दख्खनचे बेसाल्ट पठार.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

शिखरे: “कळसूबाई कळस (1,646), साल्हेर साथीदार, दुसरा (1,567)”. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे जलविभाजक: “सातमाळा, हरिश्चंद्र, शंभू” हे तापी | गोदावरी | भीमा | कृष्णा वेगळे करतात.

नेहमीच्या चुका

  • कळसूबाई (1,646 मी) हे सर्वोच्च शिखर आहे; महाबळेश्वर प्रसिद्ध थंड हवेचे ठिकाण आहे पण कमी उंच आहे. साल्हेर दुसऱ्या क्रमांकाचे शिखर आहे.
  • सह्याद्री पश्चिमेला (कोकणच्या बाजूला) तीव्र आणि पूर्वेला मंद उताराचा आहे; म्हणूनच त्याला कडा (Escarpment) म्हणतात.
  • नोव्हेंबर 2026 पर्यंत महाराष्ट्रात 36 जिल्हे आहेत; नवे जिल्हे प्रस्तावित आहेत पण निर्माण झालेले नाहीत. पालघर (2014) सर्वांत नवा आहे.
  • बोर घाट मुंबई–पुणे मार्गावर आहे; थळ (कसारा) घाट मुंबई–नाशिक मार्गावर आहे.
  • चिखलदरा सह्याद्रीत नव्हे, तर सातपुड्यात (गाविलगड डोंगर) आहे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कोणते?

Which is the highest peak in Maharashtra?

Q2. घाट आणि तो ज्या मार्गावर आहे त्यांच्या जोड्या जुळवा:
a. थळ (कसारा) घाट — p. मुंबई–पुणे
b. बोर घाट — q. कोल्हापूर–रत्नागिरी
c. कुंभार्ली घाट — r. मुंबई–नाशिक
d. आंबा घाट — s. कराड–चिपळूण

Match the ghat with the route it lies on:
a. Thal (Kasara) ghat — p. Mumbai–Pune
b. Bor ghat — q. Kolhapur–Ratnagiri
c. Kumbharli ghat — r. Mumbai–Nashik
d. Amba ghat — s. Karad–Chiplun

Q3. हरिश्चंद्र–बालाघाट रांग कोणत्या दोन नद्यांच्या खोऱ्यांमधील जलविभाजक आहे?

The Harishchandra–Balaghat range acts as a water divide between the basins of which two rivers?

Q4. महाराष्ट्राबाबत (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत) पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. राज्यात 36 जिल्हे असून पालघर हा सर्वांत अलीकडे निर्माण झालेला जिल्हा आहे.
2. क्षेत्रफळाने ते भारतातील दुसरे मोठे राज्य आहे.
3. महाराष्ट्रातील दख्खनचे पठार पूर्वेकडे हळूहळू उतरते.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about Maharashtra (as of November 2026):
1. It has 36 districts, Palghar being the most recently created.
2. It is the second largest state of India by area.
3. The Deccan plateau in Maharashtra slopes gently towards the east.
Which of the statements given above is/are correct?

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · महाराष्ट्र · विषय 9 / 10

महाराष्ट्रातील नद्या आणि धरणे (गोदावरी, कृष्णा, तापी, भीमा…; पश्चिमवाहिनी विरुद्ध पूर्ववाहिनी)

Rivers and Dams of Maharashtra (Godavari, Krishna, Tapi, Bhima…; west- vs east-flowing)

असं समजा…

सह्याद्रीवरील आगारातून सुटणाऱ्या एसटी बस

घाटमाथ्यावरच एक एसटी आगार आहे अशी कल्पना करा. काही बस कोकणात उतरणाऱ्या लहान, तीव्र, वळणावळणाच्या घाटरस्त्याने जातात; हा प्रवास लहान आणि वेगवान असतो आणि तास-दोन तासांत किनाऱ्यावर संपतो. बहुतेक बस पठार ओलांडून पूर्वेकडे लांब महामार्गाने जातात, शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करतात. वाटेत गावांकडून येणाऱ्या लहान जोड बस प्रवासी आणून जंक्शनवर त्यांना जोडतात, आणि मोठ्या स्थानकांवर बस थांबतात, आगार इंधन साठवते, आणि पुढचे सगळे तिथून जे सोडले जाते त्यावर अवलंबून असतात.

महाराष्ट्रातील नद्या अशाच वागतात. सह्याद्रीवर उगम पावणाऱ्या पश्चिमवाहिनी कोकणी नद्या (वैतरणा, उल्हास, सावित्री, वाशिष्ठी इत्यादी) लहान आणि वेगवान असून तीव्र उतारावरून अरबी समुद्राला मिळतात. मोठ्या नद्या — गोदावरी (त्र्यंबकेश्वरहून), कृष्णा (महाबळेश्वरहून) आणि भीमा (भीमाशंकरहून) — लांबचा प्रवास करून पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराकडे वाहतात आणि वाटेत उपनद्या मिळवतात. जायकवाडी, कोयना आणि उजनी यांसारखी धरणे ही मोठी स्थानके आहेत जिथे पाणी साठवले आणि सोडले जाते. उत्तरेकडील तापी ही वेगळी बस आहे: ती मध्य प्रदेशातून येते आणि खचदरीतून पश्चिमेकडे गुजरातकडे जाते.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
घाटमाथ्यावरील आगारसह्याद्री: उगमस्थान आणि मुख्य जलविभाजक
किनाऱ्याकडे जाणारा लहान, तीव्र घाटरस्तापश्चिमवाहिनी कोकणी नद्या: लहान, वेगवान, खाड्या
पठार ओलांडून पूर्वेकडे जाणारा लांब महामार्गबंगालच्या उपसागराकडे जाणाऱ्या पूर्ववाहिनी गोदावरी, कृष्णा, भीमा
जंक्शनवर जोडल्या जाणाऱ्या जोड बससंगमावर मिळणाऱ्या उपनद्या
इंधन साठवणारी मोठी स्थानकेधरणे आणि जलाशय: जायकवाडी, कोयना, उजनी
दुसऱ्या राज्याच्या आगारातून येणारी बसतापी: मुलताई (म.प्र.) येथे उगम, खचदरीतून पश्चिमेकडे वाहते

संकल्पना

गोदावरी नाशिक जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी डोंगरात त्र्यंबकेश्वर येथे उगम पावते आणि ती द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वांत लांब नदी आहे (सुमारे 1,465 किमी). ती आग्नेयेकडे नाशिक, अहिल्यानगर, छत्रपती संभाजीनगर (पैठण येथील जायकवाडी धरण, जलाशय नाथसागर), जालना, बीड, परभणी आणि नांदेड यांतून वाहत तेलंगणात जाते. महाराष्ट्रातील तिच्या उपनद्यांमध्ये प्रवरा (जुने भंडारदरा किंवा विल्सन धरण), दारणा, कादवा, सिंदफणा, पूर्णा आणि मांजरा यांचा समावेश आहे. विदर्भातून वर्धा (तिच्या पैनगंगा उपनदीसह) आणि वैनगंगा (गोसीखुर्द धरण, भंडारा) एकत्र येऊन प्राणहिता बनते, जी गडचिरोलीतील सिरोंचाजवळ महाराष्ट्र–तेलंगणा सीमेवर गोदावरीला मिळते.

कृष्णा महाबळेश्वर (सातारा) येथे उगम पावते आणि वाई, कराड (जिथे प्रीतिसंगमावर तिला कोयना मिळते) आणि सांगली यांच्याजवळून आग्नेयेकडे वाहत कर्नाटकात जाते. कोयनानगर येथील कोयना धरण (जलाशय शिवसागर) भारतातील सर्वांत मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एकाला ऊर्जा पुरवते; त्याचे पाणी बोगद्यांतून पश्चिमेकडे वीजनिर्मिती केंद्रांकडे सोडले जाते, आणि हा परिसर भूकंपप्रवण आहे (1967 चा भूकंप). राज्यातील कृष्णेच्या इतर उपनद्या: वेण्णा, वारणा आणि पंचगंगा (कोल्हापूर). भीमा भीमाशंकर (पुणे जिल्हा) येथे उगम पावते; तिच्या उपनद्यांमध्ये इंद्रायणी (आळंदी, देहू), मुळा–मुठा (पुणे; मुठेवर खडकवासला धरण), घोड, नीरा आणि सीना यांचा समावेश आहे. सोलापूर जिल्ह्यातील भीमेवरील उजनी धरण त्या कोरड्या प्रदेशाची जीवनवाहिनी आहे. पंढरपूर येथे भीमेला चंद्रभागा म्हणतात, आणि ती कर्नाटकात कृष्णेला मिळते.

तापी मध्य प्रदेशातील बैतूल जिल्ह्यात मुलताई येथे उगम पावते, महाराष्ट्रात प्रवेश करते आणि सातपुडा व सातमाळा–अजिंठा डोंगरांमधील खचदरीतून जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार यांतून पश्चिमेकडे वाहते; तिला पूर्णा (पश्चिम विदर्भातील पाणी वाहून आणणारी), गिरणा आणि पांझरा मिळतात, आणि ती सुरतजवळ अरबी समुद्राला मिळते. नर्मदा महाराष्ट्राला केवळ थोड्या अंतरासाठी, नंदुरबारमध्ये सीमेलगत स्पर्श करते. कोकणी नद्या सह्याद्रीवर उगम पावतात आणि लहान व वेगवान असून त्यांना खाड्या आहेत; मुंबईचे पिण्याचे पाणी तानसा, वैतरणा आणि भातसा यांसारख्या कोकणच्या बाजूच्या नद्यांवरील धरणांतून येते. थोडक्यात: अरुंद कोकण पट्टी वगळता सातमाळा–अजिंठा रेषेच्या दक्षिणेकडील सर्व भागाचे पाणी गोदावरी किंवा कृष्णेमार्गे पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराला जाते.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • गोदावरी: त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), ~1,465 किमी, “दक्षिण गंगा”; पैठण येथे जायकवाडी धरण (नाथसागर)
  • वर्धा + वैनगंगा → प्राणहिता → सिरोंचाजवळ (गडचिरोली) गोदावरीला मिळते; वैनगंगेवर गोसीखुर्द धरण
  • कृष्णा: महाबळेश्वर (सातारा); कराड येथे कृष्णा–कोयना संगम (प्रीतिसंगम)
  • कोयना धरण (शिवसागर जलाशय), सातारा: प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प; कोयना भूकंप 1967
  • भीमा: भीमाशंकर (पुणे); पंढरपूर येथे चंद्रभागा; उजनी धरण (सोलापूर); कर्नाटकात कृष्णेला मिळते
  • तापी: मुलताई (बैतूल, म.प्र.); जळगाव, धुळे, नंदुरबारमधून पश्चिमेकडे; उपनद्या पूर्णा, गिरणा, पांझरा
  • पश्चिमवाहिनी: तापी, नर्मदा (सीमेलगत), कोकणी नद्या (वैतरणा, उल्हास, सावित्री, वाशिष्ठी…)
  • पूर्ववाहिनी: गोदावरी, कृष्णा, भीमा आणि त्यांच्या उपनद्या (बंगालच्या उपसागराकडे)
  • शहरे: नाशिक आणि नांदेड (गोदावरी), पंढरपूर (भीमा), कराड आणि सांगली (कृष्णा), कोल्हापूर (पंचगंगा), आळंदी (इंद्रायणी)

सोडवलेले उदाहरण

घाटमाथ्याच्या पूर्व बाजूला भीमाशंकरजवळ पावसाचा एक थेंब पडतो. तो समुद्रापर्यंत कोणत्या मार्गाने जाईल ते सांगा.

उकल पाहा
  1. भीमाशंकर हे भीमेचे उगमस्थान असून ते सह्याद्रीच्या जलविभाजकाच्या पूर्व (पठाराच्या) बाजूला आहे, म्हणून थेंब कोकणाकडे नव्हे तर पूर्वेकडे जातो.
  2. भीमा पुणे जिल्ह्यातून आग्नेयेकडे वाहते, इंद्रायणी, मुळा–मुठा आणि इतर नद्या मिळवते, आणि सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी जलाशयात जाते.
  3. ती पंढरपूरवरून (चंद्रभागा म्हणून) जाते आणि महाराष्ट्राबाहेर पडून कर्नाटकात कृष्णेला मिळते.
  4. कृष्णा पुढे कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशातून वाहते आणि आपल्या त्रिभुज प्रदेशातून बंगालच्या उपसागराला मिळते.

उत्तर: भीमा → उजनी → पंढरपूर → कृष्णा (कर्नाटकात) → बंगालचा उपसागर.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

उगमस्थाने एका ओळीत: “त्र्यंबक – गोदावरी, महाबळेश्वर – कृष्णा (आणि कोयना), भीमाशंकर – भीमा, मुलताई – तापी (महाराष्ट्रात नाही)”.

नेहमीच्या चुका

  • तापीचा उगम महाराष्ट्रात नाही: तिचे उगमस्थान मध्य प्रदेशातील बैतूल जिल्ह्यातील मुलताई आहे.
  • भीमा गोदावरीला नव्हे तर कृष्णेला मिळते, आणि हा संगम कर्नाटकात आहे.
  • पूर्णा नावाच्या दोन नद्या आहेत: एक तापीची उपनदी (विदर्भ), दुसरी गोदावरीची (मराठवाडा).
  • प्राणहिता (वर्धा + वैनगंगा) गोदावरीला मिळते; वर्धा आणि वैनगंगा कृष्णेच्या उपनद्या नाहीत.
  • जायकवाडी (पैठण) गोदावरीवर आहे; उजनी भीमेवर आहे; कोयना धरण कोयनेवर आहे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. महाराष्ट्रातील पुढीलपैकी कोणती नदी पश्चिमेकडे वाहून अरबी समुद्राला मिळते?

Which of the following rivers of Maharashtra flows westward into the Arabian Sea?

Q2. धरण आणि त्याची नदी यांच्या जोड्या जुळवा:
a. जायकवाडी — p. भीमा
b. उजनी — q. गोदावरी
c. गोसीखुर्द — r. मुठा
d. खडकवासला — s. वैनगंगा

Match the dam with its river:
a. Jayakwadi — p. Bhima
b. Ujani — q. Godavari
c. Gosikhurd — r. Mutha
d. Khadakwasla — s. Wainganga

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. कृष्णा आणि कोयना कराड येथे एकमेकींना मिळतात.
2. भीमा ही गोदावरीची उपनदी आहे.
3. वर्धा आणि वैनगंगा मिळून प्राणहिता बनते.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. The Krishna and the Koyna meet at Karad.
2. The Bhima is a tributary of the Godavari.
3. The Wardha and Wainganga together form the Pranhita.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. गोदावरी नदीचा उगम कोठे होतो?

Where does the Godavari river originate?

↑ विषयसूचीकडे परत

भूगोल · महाराष्ट्र · विषय 10 / 10

महाराष्ट्रातील मृदा, हवामान विभाग आणि पिके

Soils, Climate Regions and Crops of Maharashtra

असं समजा…

पावसाळ्यातले कुंभाराचे अंगण

कोणत्याही गावातल्या कुंभारवाड्यात जा. कुंभाराची काळी माती पाणी शोषून घेते आणि कित्येक दिवस ओलसर राहते; उन्हात सुकल्यावर ती आकसते आणि तिला खोल भेगा पडतात. अंगणाच्या एका कोपऱ्यात, जिथे छपराच्या पन्हाळीचे पाणी अनेक पावसाळे एकाच जागी पडले आहे, तिथली बारीक माती वाहून गेली आहे आणि फक्त कठीण, तांबूस, लोहाचे डाग असलेली खडी उरली आहे. प्रत्येक प्रकारची माती वेगळ्या गोष्टीसाठी चांगली आहे हे कुंभाराला ठाऊक असते: बारीक काळी माती माठांसाठी, जाडीभरडी तांबडी माती विटा आणि कौलांसाठी.

महाराष्ट्रातील मृदा याच तर्काने चालतात. दख्खनवर बेसाल्टची झीज होऊन काळी मृदा (रेगूर, Regur) तयार होते; ती चिकणमातीने समृद्ध असून ओलावा धरून ठेवते, ओली झाल्यावर फुगते आणि सुकल्यावर खोल भेगा पडतात, म्हणून ती “स्वतःची नांगरणी स्वतः करते” आणि कापूस, ज्वारी, सोयाबीन आणि ऊस यांना योग्य आहे. अतिशय पावसाळी कोकणात मुसळधार पाऊस दरवर्षी विद्राव्य खनिजे धुऊन नेतो (निक्षालन, Leaching), आणि लोह व ॲल्युमिनियमयुक्त तांबडी जांभी मृदा (Laterite) उरते; हाच कोकणी घरे बांधण्यासाठी वापरला जाणारा जांभा दगड, आणि ती भात, काजू, आंबा (हापूस) आणि नारळ यांना योग्य आहे. माती आणि तिचा उपयोग यांची योग्य सांगड घालणे हेच शेतकरी, कुंभाराप्रमाणे, अचूक करतो.

रोजच्या जीवनातपरीक्षेच्या विषयात
पाणी धरणारी आणि सुकल्यावर भेगा पडणारी काळी मातीकाळी (रेगूर) मृदा: जास्त ओलावा धारण क्षमता, स्वनांगरणी
त्या मातीचा मूळ गोळादख्खनच्या पठारातील बेसाल्ट (मूळ खडक)
दर पावसाळ्यात पन्हाळीने धुतला जाणारा कोपरामुसळधार पावसात होणारे निक्षालन
मागे उरलेली कठीण तांबडी, लोहाचे डाग असलेली खडीजांभी मृदा: लोह व ॲल्युमिनियम ऑक्साइडने समृद्ध, पोषकद्रव्यांत गरीब
योग्य भांड्यासाठी योग्य मातीयोग्य पिकासाठी योग्य मृदा आणि पाऊस

संकल्पना

महाराष्ट्रातील मृदेचा प्रकार मूळ खडक आणि पर्जन्य यांवर अवलंबून असतो. दख्खनच्या बहुतेक भागात बेसाल्टपासून तयार झालेली काळी मृदा (रेगूर किंवा काळी कापसाची मृदा) आहे. तिच्यातील चिकणमातीमुळे (मॉन्टमोरिलोनाइट) तिची ओलावा धारण क्षमता खूप जास्त असते; ओली झाल्यावर ती फुगते आणि सुकल्यावर खोल भेगा पडतात, ज्यामुळे तिला हवा मिळते (“स्वनांगरणी”). ती चुना, लोह, मॅग्नेशिया आणि पोटॅश यांनी समृद्ध आहे पण नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि सेंद्रिय पदार्थांत गरीब आहे. नद्यांच्या खोऱ्यांत (तापी, गोदावरी, भीमा, कृष्णा) ती खोल आणि उंचवट्यांवर उथळ व खडकाळ असते. जांभी मृदा जास्त पावसाच्या कोकण आणि घाटांत (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूरचे डोंगर) तीव्र निक्षालनामुळे तयार होते; ती लोह ऑक्साइड आणि पोटॅशने समृद्ध पण सेंद्रिय पदार्थ, नायट्रोजन, फॉस्फेट आणि कॅल्शियम यांत गरीब असते, आणि उघडी पडल्यावर कठीण होते (बांधकामाच्या चिऱ्यांसाठी वापरतात). तांबडी आणि पिवळी मृदा पूर्व विदर्भात (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली) जुन्या खडकांवर आढळते, आणि गाळाची मृदा मोठ्या नद्यांच्या काठांलगत आणि किनारी त्रिभुज प्रदेशांत आढळते.

पर्जन्य पश्चिमेकडून पूर्वेकडे झपाट्याने कमी होतो आणि मग पुन्हा वाढतो. कोकण आणि घाट येथे मुसळधार पाऊस पडतो (अनेकदा 2,500 मिमीहून अधिक, आणि आंबोली व महाबळेश्वरसारख्या ठिकाणी कितीतरी जास्त). घाटांच्या लगेच पूर्वेला पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, अहिल्यानगर आणि नाशिक यांचे काही भाग सुमारे 500–750 मिमी पावसाच्या पर्जन्यछायेत आहेत; हाच दुष्काळप्रवण अवर्षणप्रवण विभाग (Scarcity zone). मराठवाडा आणि पश्चिम विदर्भात मध्यम पाऊस पडतो, आणि बंगालच्या उपसागर शाखेचा पाऊस मिळणाऱ्या पूर्व विदर्भात पुन्हा जास्त (सुमारे 1,200 मिमीहून अधिक) पाऊस पडतो आणि तिथे उन्हाळे अतिशय तीव्र असतात. राज्यातील कृषी विद्यापीठे महाराष्ट्राचे नऊ कृषी-हवामान विभाग (Agro-climatic zones) करतात: दक्षिण कोकण किनारपट्टी, उत्तर कोकण किनारपट्टी, पश्चिम घाट, संक्रमण I, संक्रमण II, अवर्षणप्रवण, निश्चित पर्जन्य, मध्यम पर्जन्य आणि पूर्व विदर्भ.

पिके मृदा, पाऊस आणि सिंचन यांनुसार ठरतात. खरीप हंगामात (जूनच्या मान्सूनबरोबर पेरणी) भात, खरीप ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन, कापूस, तूर आणि भुईमूग ही मुख्य पिके आहेत; रब्बी हंगामात (साठलेल्या ओलाव्यावर ऑक्टोबर–नोव्हेंबरमध्ये पेरणी) रब्बी ज्वारी, गहू आणि हरभरा. प्रदेश: कोकण — भात, हापूस आंबा (GI मानांकन), काजू, नारळ, कोकम; पश्चिम महाराष्ट्र — सिंचित ऊस (सहकारी साखर कारखान्यांसह), तसेच नाशिकच्या परिसरात द्राक्षे आणि कांदा (लासलगाव ही कांद्याची मोठी बाजारपेठ), सोलापूरच्या परिसरात डाळिंब आणि सांगलीच्या परिसरात हळद; मराठवाडा — रब्बी ज्वारी, कापूस, सोयाबीन, तूर; पश्चिम विदर्भ — काळ्या मृदेवर कापूस आणि सोयाबीन, नागपूर व अमरावतीच्या परिसरात संत्री; पूर्व विदर्भ — तलाव-सिंचित भंडारा–गोंदिया पट्ट्यात भात. ऊस तीन हंगामांत लावला जातो: आडसाली (जुलै–ऑगस्ट, 18 महिन्यांचे पीक), पूर्वहंगामी (ऑक्टोबर–नोव्हेंबर) आणि सुरू (जानेवारी–फेब्रुवारी).

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

  • काळी (रेगूर) मृदा: बेसाल्टपासून; जास्त ओलावा धारण क्षमता; फुगते आणि भेगा पडतात (स्वनांगरणी); चुना, लोह, मॅग्नेशिया, पोटॅशने समृद्ध; N, P आणि सेंद्रिय पदार्थांत गरीब
  • जांभी मृदा: जास्त पाऊस आणि निक्षालन (कोकण, घाट); लोह ऑक्साइडने समृद्ध; N, P, Ca, सेंद्रिय पदार्थांत गरीब; जांभा बांधकाम दगड म्हणून वापर
  • तांबडी आणि पिवळी मृदा: पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली)
  • पर्जन्य: कोकण आणि घाटांत मुसळधार → घाटांच्या पूर्वेला पर्जन्यछाया (500–750 मिमी) → पूर्व विदर्भात पुन्हा जास्त
  • नऊ कृषी-हवामान विभाग, त्यांत अवर्षणप्रवण विभाग (पर्जन्यछाया) आणि पूर्व विदर्भ विभाग
  • खरीप: भात, ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन, कापूस, तूर; रब्बी: रब्बी ज्वारी, गहू, हरभरा
  • कोकण: भात, हापूस आंबा (GI), काजू, नारळ, कोकम
  • नाशिक: द्राक्षे आणि कांदा (लासलगाव बाजारपेठ); सोलापूर: डाळिंब; सांगली: हळद; नागपूर: संत्री
  • उसाचे हंगाम: आडसाली (जुलै–ऑगस्ट, ~18 महिने), पूर्वहंगामी (ऑक्टोबर–नोव्हेंबर), सुरू (जानेवारी–फेब्रुवारी)

सोडवलेले उदाहरण

विदर्भ आणि मराठवाड्यात कापूस मोठ्या प्रमाणावर मुख्यतः कोरडवाहू (पावसावर अवलंबून) पीक म्हणून का घेतला जातो, तर कोकणात भात का प्रमुख आहे?

उकल पाहा
  1. कापसाला उष्णता आणि मध्यम पाऊस लागतो, आणि त्याची लांब मुळे मृदेत साठलेला ओलावा वापरतात.
  2. विदर्भ आणि मराठवाड्यात बेसाल्टपासून तयार झालेली खोल काळी मृदा आहे. तिची चिकणमाती पाऊस थांबल्यानंतरही बराच काळ ओलावा धरून ठेवते, म्हणून मध्यम पावसातही कोरडवाहू कापूस पक्व होऊ शकतो. म्हणूनच तिला “काळी कापसाची मृदा” म्हणतात.
  3. कोकणात अतिशय मुसळधार पाऊस पडतो (अनेकदा 2,500 मिमीहून अधिक). पावसाळ्यात शेतांत पाणी साचून राहते, जे उभ्या पाण्यात वाढणाऱ्या भाताला योग्य आहे.
  4. कोकणातील निक्षालित जांभी मृदा बहुतेक शेतपिकांसाठी चांगली नसली तरी सखल दऱ्यांत भातासाठी आणि उतारांवर काजू व आंब्यासारख्या फळबाग पिकांसाठी चांगली आहे.

उत्तर: काळ्या मृदेची ओलावा धारण क्षमता दख्खनवर कोरडवाहू कापसाला आधार देते; मुसळधार पाऊस आणि जांभी मृदा कोकणाला भात (आणि फळबाग) प्रदेश बनवतात.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

महाराष्ट्रात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे: “तांबडी जांभी मृदा, भात (कोकण) → काळी मृदा, कापूस (दख्खन) → तांबडी मृदा, पुन्हा भात (पूर्व विदर्भ)”. पर्जन्यही असाच U-आकार घेतो: जास्त, कमी, पुन्हा जास्त.

नेहमीच्या चुका

  • काळी मृदा चुना, लोह आणि पोटॅशने समृद्ध पण नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि सेंद्रिय पदार्थांत गरीब आहे; पर्याय अनेकदा ती नायट्रोजनने समृद्ध असल्याचा दावा करतात.
  • जांभी मृदा कोरड्या प्रदेशात नव्हे, तर मुसळधार पावसात निक्षालनामुळे तयार होते.
  • पर्जन्यछायेचा (अवर्षणप्रवण) विभाग कोकणात नव्हे, तर पश्चिम महाराष्ट्रात घाटांच्या लगेच पूर्वेला आहे.
  • बंगालच्या उपसागर शाखेमुळे पूर्व विदर्भ मराठवाड्यापेक्षा जास्त पावसाचा आहे; पूर्वेकडे पाऊस कमीच होत जातो असे समजू नका.
  • आडसाली ऊस जुलै–ऑगस्टमध्ये लावला जातो आणि त्याला सुमारे 18 महिने लागतात; सुरू ऊस जानेवारी–फेब्रुवारीमध्ये लावला जातो.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. दख्खनच्या काळ्या (रेगूर) मृदेचे पुढीलपैकी कोणते वैशिष्ट्य आहे?

Which of the following is a characteristic of the black (regur) soil of the Deccan?

Q2. महाराष्ट्रातील प्रदेश आणि तो ज्या पिकासाठी प्रसिद्ध आहे त्यांच्या जोड्या जुळवा:
a. कोकण — p. डाळिंब
b. नाशिक — q. संत्री
c. सोलापूर — r. हापूस आंबा आणि काजू
d. नागपूर — s. द्राक्षे आणि कांदा

Match the region of Maharashtra with the crop it is best known for:
a. Konkan — p. Pomegranate
b. Nashik — q. Oranges
c. Solapur — r. Alphonso mango and cashew
d. Nagpur — s. Grapes and onion

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. महाराष्ट्राचा अवर्षणप्रवण विभाग पश्चिम घाटाच्या लगेच पूर्वेला पर्जन्यछायेत आहे.
2. कोकणातील जांभी मृदा मुसळधार पावसात निक्षालनाने तयार होते.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. The scarcity zone of Maharashtra lies in the rain-shadow just east of the Western Ghats.
2. Laterite soil in the Konkan is formed by leaching under heavy rainfall.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. महाराष्ट्रात “आडसाली” ऊस म्हणजे असा ऊस जो:

In Maharashtra, "adsali" sugarcane refers to cane that is:

↑ विषयसूचीकडे परत