विभाग · 20 प्रश्न · 40 गुण

इतिहास

महाराष्ट्राच्या दृष्टिकोनातून प्राचीन भारत ते स्वातंत्र्य: सातवाहन व वारकरी संत, छत्रपती शिवाजी महाराज व पेशवे, ब्रिटिश राजवट, महाराष्ट्रातील समाजसुधारक, राष्ट्रीय चळवळ आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ.

संपूर्ण विभाग, एका चित्रात

इतिहास म्हणजे प्रत्येक फांदीवर तारखा असलेला वंशवृक्ष. MPSC क्वचितच एकच तारीख विचारते; ते विचारते की आधी काय घडले, कोणी काय स्थापन केले आणि कोणते वृत्तपत्र कोणी चालवले. प्रत्येक कालखंड कारण-परिणामाची गोष्ट म्हणून शिका, म्हणजे घटनांचा क्रम आपोआप लक्षात राहतो.

अधिकृत अभ्यासक्रम: भारताचा इतिहास (महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह) आणि भारतीय राष्ट्रीय चळवळ.

10 पैकी 0 विषय पूर्ण · 40 सराव प्रश्न · इतिहास: झटपट सराव →

इतिहास · प्राचीन व मध्ययुगीन · विषय 1 / 10

सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ, बौद्ध व जैन धर्म

Indus Valley, Vedic Age, Buddhism and Jainism

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

महागड्या पूजांना कंटाळलेले गाव

दख्खनमधील एक गाव डोळ्यासमोर आणा. पिढ्यान् पिढ्या कुलपुरोहिताच्या पूजा लांबत जातात आणि महाग होत जातात. प्रत्येक मोठ्या विधीला दक्षिणा लागते, गावातील कोणालाच न समजणारे संस्कृत मंत्र लागतात आणि कधी कधी बैलाचा बळीही द्यावा लागतो; शेते मोठी झाल्यामुळे नांगर ओढण्यासाठी शेतकऱ्याला नेमका तोच प्राणी हवा असतो. बाजारपेठेतील व्यापारी श्रीमंत झाला आहे, पण मंदिरात त्याला अजूनही पुरोहित आणि पाटलाच्या मागे बसवले जाते, आणि पुरोहिताचे नियमग्रंथ त्याच्या सावकारीकडे नाक मुरडतात.

मग दोन गुरू गावच्या चावडीवर बोलू लागतात. ते म्हणतात: महागडे कर्मकांड विसरा; पुढचा जन्म तुम्ही या जन्मात कसे जगता यावर ठरतो. हिंसा करू नका, खोटे बोलू नका, चोरी करू नका, वासनांवर ताबा ठेवा. ते संस्कृतमध्ये नव्हे तर स्थानिक भाषेत बोलतात आणि कोणत्याही जातीच्या माणसाचे स्वागत करतात. गुरांच्या हत्येवरील बंदी शेतकऱ्यांना आवडते, व्यापाऱ्यांना मिळणारा मान आवडतो, आणि पुरोहित हाच एकमेव अधिकारी उरला नाही हे स्थानिक जमीनदार प्रमुखाला आवडते. कर्मकांडप्रधान उत्तर वैदिक धर्माविरुद्ध इ.स.पू. सहाव्या शतकात बौद्ध व जैन धर्मांचा उदय का झाला, याचे हे लहानसे चित्र आहे.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
सतत महाग होणाऱ्या पूजा आणि पुरोहिताची दक्षिणा	उत्तर वैदिक काळातील प्रदीर्घ यज्ञ आणि ब्राह्मणांचे वर्चस्व
नांगरणीला हवे असूनही बैलांचे बळी	गंगेच्या मैदानातील नव्या लोखंडी नांगराच्या शेतीसाठी गुरे आवश्यक
श्रीमंत व्यापाऱ्याला अजूनही मागची जागा	प्रतिष्ठा शोधणारे वैश्य व व्यापारी (सेट्ठी); त्यांनी नव्या धर्मांना आश्रय दिला
स्थानिक भाषेत बोलणारे गुरू	बुद्धाने पाली भाषेत, महावीराने प्राकृत (अर्धमागधी) भाषेत उपदेश केला, संस्कृतमध्ये नव्हे
“तुम्ही कसे जगता त्यावर पुढचा जन्म ठरतो”	कर्म आणि सदाचार: अष्टांगिक मार्ग आणि त्रिरत्न

संकल्पना

हडप्पा (सिंधू) संस्कृती (Harappan Civilisation) ही भारतातील पहिली नागरी संस्कृती; तिचा परिपक्व काळ साधारण इ.स.पू. 2600–1900. हडप्पाचे उत्खनन दयाराम सहानी यांनी 1921 मध्ये आणि मोहेंजोदडोचे उत्खनन रा.दा. बॅनर्जी यांनी 1922 मध्ये केले. काटकोनात छेदणाऱ्या रस्त्यांची नगररचना, बंदिस्त गटारे, ठरावीक प्रमाणातील भाजलेल्या विटा, प्रमाणित वजने, अद्याप न उलगडलेल्या लिपीच्या मुद्रा आणि मंदिरे किंवा राजवाडे यांचा स्पष्ट पुरावा नसणे ही तिची वैशिष्ट्ये. प्रत्येक स्थळाचा एक खास शोध आहे: मोहेंजोदडो येथील महास्नानगृह आणि कांस्य “नर्तकी”, लोथल (गुजरात) येथील गोदी, कालीबंगन (राजस्थान) येथील नांगरलेले शेत व अग्निवेदी, धोलावीरा (गुजरात, 2021 पासून युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ) येथील जलाशय. MPSC साठी प्रवरा नदीकाठचे, अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) जिल्ह्यातील दायमाबाद लक्षात ठेवा; ते रथासह कांस्य मूर्तींच्या साठ्यासाठी प्रसिद्ध आहे.

वैदिक काळ (Vedic Age) पूर्व (ऋग्वैदिक) आणि उत्तर वैदिक अशा दोन भागांत विभागला जातो. ऋग्वेदात 10 मंडले आणि 1028 सूक्ते आहेत; गायत्री मंत्र 3 ऱ्या मंडलात आणि चार वर्णांचा पहिला उल्लेख असलेले पुरुषसूक्त 10 व्या मंडलात आहे. ऋग्वैदिक समाज पशुपालक आणि टोळीप्रधान होता; सभा आणि समिती या सभांना स्त्रियाही उपस्थित राहू शकत. उत्तर वैदिक काळात लोक पूर्वेकडे गंगेच्या मैदानात सरकले, लोखंडाचा वापर सुरू झाला आणि रंगीत राखाडी मृद्भांडी (Painted Grey Ware) दिसू लागली, शेती केंद्रस्थानी आली, राजसत्ता बळकट झाली, यज्ञ प्रदीर्घ झाले आणि वर्णव्यवस्था जन्माधारित होऊन कठोर बनली. वेदांचा तात्त्विक शेवट असलेल्या उपनिषदांनी कर्मकांडावर आधीच प्रश्न उपस्थित केले होते; “सत्यमेव जयते” हे मुंडक उपनिषदातील आहे.

या तणावातून इ.स.पू. सहाव्या शतकातील अवैदिक (heterodox) पंथ उदयास आले. शाक्य कुळातील गौतम बुद्ध यांचा जन्म लुंबिनी येथे झाला, बोधगया येथे त्यांना ज्ञानप्राप्ती झाली, सारनाथ येथे त्यांनी पहिले प्रवचन (धम्मचक्कपवत्तन) दिले आणि कुशीनगर येथे त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यांनी चार आर्यसत्ये आणि अष्टांगिक (मध्यम) मार्ग सांगितला, वेदांचे प्रामाण्य नाकारले आणि शाश्वत आत्मा मानला नाही. 24 वे तीर्थंकर वर्धमान महावीर यांचा जन्म वैशालीजवळील कुंडग्राम येथे झाला आणि मृत्यू पावापुरी येथे झाला. त्यांचे पूर्वसुरी पार्श्वनाथ (23 वे) यांनी चार व्रते सांगितली होती; महावीरांनी ब्रह्मचर्य हे पाचवे व्रत जोडले. जैन धर्म अत्यंत कठोर अहिंसा आणि त्रिरत्न (सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य) यांवर भर देतो. नंतर झालेली दिगंबर (भद्रबाहू, जे दक्षिणेत श्रवणबेळगोळला गेले) आणि श्वेतांबर (स्थूलभद्र) अशी फूट हा आवडता प्रश्न आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

हडप्पा 1921 (दयाराम सहानी, रावी नदीकाठी); मोहेंजोदडो 1922 (रा.दा. बॅनर्जी, सिंधू नदीकाठी)
खास स्थळे: लोथल — गोदी; कालीबंगन — नांगरलेले शेत, अग्निवेदी; धोलावीरा — जलाशय; राखीगढी (हरियाणा) — भारतातील सर्वात मोठे स्थळ; दायमाबाद (महाराष्ट्र) — कांस्य रथ
ऋग्वेद: 10 मंडले, 1028 सूक्ते; गायत्री मंत्र मंडल 3 मध्ये; पुरुषसूक्त (चार वर्ण) मंडल 10 मध्ये
दाशराज्ञ युद्ध (दहा राजांचे युद्ध) परुष्णी (रावी) नदीकाठी: भरत टोळीचा सुदास विजयी
उत्तर वैदिक: लोखंड (कृष्ण अयस), रंगीत राखाडी मृद्भांडी, गंगेचे मैदान, कठोर वर्णव्यवस्था, मोठे यज्ञ
बुद्ध: लुंबिनी (जन्म), बोधगया (ज्ञानप्राप्ती), सारनाथ (पहिले प्रवचन), कुशीनगर (महापरिनिर्वाण)
बौद्ध धर्मपरिषदा (संगीती): पहिली राजगृह (अजातशत्रू), दुसरी वैशाली (कालाशोक), तिसरी पाटलिपुत्र (अशोक, मोग्गलिपुत्त तिस्स), चौथी कुंडलवन, काश्मीर (कनिष्क, वसुमित्र; महायान फूट)
त्रिपिटक (पाली): सुत्तपिटक, विनयपिटक, अभिधम्मपिटक
जैन धर्म: ऋषभदेव पहिले, पार्श्वनाथ 23 वे, महावीर 24 वे तीर्थंकर; महावीरांनी ब्रह्मचर्य हे 5 वे व्रत जोडले
जैन परिषदा: पहिली पाटलिपुत्र (स्थूलभद्र); दुसरी वल्लभी (देवर्धी क्षमाश्रमण) — धर्मग्रंथांचे संकलन

सोडवलेले उदाहरण

पुढील विधाने विचारात घ्या: 1. हडप्पावासीयांनी आपल्या शहरांच्या मध्यभागी मोठी मंदिरे बांधली. 2. हडप्पाशी संबंधित दायमाबाद हे स्थळ महाराष्ट्रात आहे. 3. चार वर्णांचा पहिला उल्लेख असलेले पुरुषसूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आहे. कोणती विधाने बरोबर आहेत?

उकल पाहा

विधान 1: कोणत्याही हडप्पा शहरात मंदिर किंवा राजवाड्याची स्पष्ट रचना आढळलेली नाही; महास्नानगृह हे सार्वजनिक स्नानाचे ठिकाण आहे, मंदिर नव्हे. चूक.
विधान 2: दायमाबाद अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यात प्रवरा नदीकाठी आहे आणि कांस्य रथाच्या साठ्यासाठी प्रसिद्ध आहे. बरोबर.
विधान 3: पुरुषसूक्त मंडल 10 मध्ये आहे; हे मंडल ऋग्वेदातील नंतरची भर मानले जाते. बरोबर.

उत्तर: फक्त 2 आणि 3

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

बौद्ध परिषदांची ठिकाणे क्रमाने: “रा-वै-पा-का” (राजगृह, वैशाली, पाटलिपुत्र, काश्मीर) आणि आश्रयदाते “अ-का-अ-क” (अजातशत्रू, कालाशोक, अशोक, कनिष्क). बुद्धाच्या जीवनातील चार ठिकाणे क्रमाने: लुं-बो-सा-कु (लुंबिनी, बोधगया, सारनाथ, कुशीनगर).

नेहमीच्या चुका

अजातशत्रू (पहिली परिषद) विरुद्ध अशोक (तिसरी परिषद): दोघेही मगधाचे राजे, पण त्यांच्यात शंभराहून अधिक वर्षांचे अंतर.
महावीरांनी जैन धर्माची स्थापना केली नाही; ते 24 वे तीर्थंकर होते. पार्श्वनाथांच्या चार व्रतांत महावीरांनी ब्रह्मचर्य जोडल्याने ती पाच झाली.
महास्नानगृह मोहेंजोदडो येथे, गोदी लोथल येथे; परीक्षक ही दोन्ही अदलाबदल करतात.
कालाशोक (दुसरी परिषद, वैशाली) म्हणजे सम्राट अशोक नव्हे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. पुढीलपैकी हडप्पाशी संबंधित कोणते स्थळ महाराष्ट्रात आहे?

Which of the following Harappan-related sites is located in Maharashtra?

Q2. जैन धर्माबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. पार्श्वनाथांनी चार व्रते सांगितली; महावीरांनी ब्रह्मचर्य हे पाचवे व्रत जोडले.
2. देवर्धी क्षमाश्रमण यांच्या अध्यक्षतेखालील वल्लभी परिषदेत जैन धर्मग्रंथांचे संकलन झाले.
3. दिगंबर पंथ आपला उगम स्थूलभद्र यांच्यापासून मानतो.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about Jainism:
1. Parshvanatha preached four vows; Mahavira added brahmacharya as the fifth.
2. The Jain canon was compiled at the council of Vallabhi presided over by Devardhi Kshamashramana.
3. The Digambara sect traces its origin to Sthulabhadra.
Which of the statements given above is/are correct?

Q3. बौद्ध धर्मपरिषदांच्या त्यांच्या राजाश्रयदात्यांशी जोड्या लावा:
(a) पहिली (b) दुसरी (c) तिसरी (d) चौथी
(i) कनिष्क (ii) अशोक (iii) कालाशोक (iv) अजातशत्रू

Match the Buddhist councils with their royal patrons:
(a) First (b) Second (c) Third (d) Fourth
(i) Kanishka (ii) Ashoka (iii) Kalashoka (iv) Ajatashatru

Q4. कालानुक्रमे लावा:
1. पाटलिपुत्र येथील तिसरी बौद्ध परिषद
2. परिपक्व हडप्पा शहरे
3. गंगेच्या मैदानात लोखंड व रंगीत राखाडी मृद्भांडी यांचा वापर
4. सुरुवातीच्या ऋग्वैदिक सूक्तांची रचना

Arrange in chronological order:
1. Third Buddhist Council at Pataliputra
2. Mature Harappan cities
3. Use of iron and Painted Grey Ware in the Ganga plain
4. Composition of the early Rigvedic hymns

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · प्राचीन व मध्ययुगीन · विषय 2 / 10

महाराष्ट्रातील राजवंश आणि वारकरी संत (सातवाहन ते यादव; ज्ञानेश्वर ते तुकाराम)

Maharashtra’s Dynasties and the Varkari Saints (Satavahanas to Yadavas; Dnyaneshwar to Tukaram)

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

पिढ्यान् पिढ्या बांधलेले गावचे मंदिर

महाराष्ट्रातील एका जुन्या गावात पाटीलकी सांभाळणाऱ्या प्रत्येक बलाढ्य घराण्याने काहीतरी मागे ठेवले. सर्वात जुन्या घराण्याने डोंगरावरील भिक्षूंना जमीन दान दिली, आणि तेथील लेणी-विहारावर आजही त्यांचा शिलालेख आहे. पुढच्या घराण्याने त्या लेण्यांच्या भिंतींवर चित्रे रंगवून घेतली. नंतरच्या, आणखी श्रीमंत घराण्याने एकाच खडकातून संपूर्ण मंदिर कोरून घेतले. शेवटच्या घराण्याने डोंगरमाथ्यावर बलाढ्य किल्ला बांधला; तो पुढे बाहेरच्यांनी जिंकला आणि त्याचे नाव बदलले.

दरम्यान सामान्य गावकऱ्यांनी कोणतेही सैन्य जिंकू शकणार नाही असे काहीतरी बांधले: आपल्या मराठी भाषेत गायलेले भक्तीचे मंदिर. संत कवयित्री बहिणाबाईंनी त्याचे अगदी इमारतीसारखे वर्णन केले: “ज्ञानदेवे रचिला पाया, नामा तयाचा किंकर, तेणे केला हा विस्तार; जनार्दन एकनाथ, खांब दिधला भागवत; तुका झालासे कळस.” महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास या दोन बांधकामांच्या रूपात वाचा: राजवंशांचे दगडी आणि संतांचे शब्दांचे.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
भिक्षूंना जमीन दान देणारे घराणे	सातवाहन: सर्वात जुनी भूमिदाने; कार्ले आणि नाशिकची लेणी
लेण्यांच्या भिंती रंगवणारे घराणे	वाकाटक: हरिषेणाच्या काळातील उत्तरकालीन अजिंठा लेणी
एकाच खडकातून कोरलेले मंदिर	राष्ट्रकूट: कृष्ण पहिला याच्या काळातील वेरूळचे कैलास मंदिर
नंतर जिंकला गेलेला व नाव बदललेला किल्ला	यादवांचा देवगिरी, अल्लाउद्दीन खिलजीने जिंकला; मुहम्मद बिन तुघलकाने दौलताबाद असे नाव दिले
पाया, विस्तार, खांब, कळस	वारकरी परंपरेतील ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम

संकल्पना

सातवाहनांनी (आंध्रभृत्य म्हणूनही ओळखले जाणारे) गोदावरीकाठच्या प्रतिष्ठान (पैठण) येथून दख्खनवर राज्य केले. सिमुक हा या घराण्याचा संस्थापक. गौतमीपुत्र सातकर्णी हा सर्वश्रेष्ठ राजा: त्याने शक क्षत्रप नहपानाचा नाश केला, याची नोंद त्याची आई गौतमी बलश्री हिच्या नाशिक शिलालेखात आहे. राजे आपल्या आईचे नाव लावत (गौतमीपुत्र, वासिष्ठीपुत्र); त्यांनी ब्राह्मणांना आणि बौद्ध भिक्षूंना सर्वात जुनी ज्ञात भूमिदाने दिली; आणि राजा हाल याने महाराष्ट्री प्राकृतमध्ये गाथासप्तशती (गाहा सत्तसई) संकलित केली. त्यानंतर विदर्भात वाकाटक आले: रुद्रसेन दुसरा याचा विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त दुसरा याची कन्या प्रभावतीगुप्ता हिच्याशी झाला; प्रवरसेन दुसरा याने सेतुबंध लिहिले; आणि उत्तरकालीन अजिंठा लेणी हरिषेणाच्या कारकिर्दीतील आहेत.

बदामीच्या चालुक्यांना (पुलकेशी दुसरा याने हर्षाला नर्मदेवर रोखले; रविकीर्तीचा ऐहोळे शिलालेख) राष्ट्रकूटांचा संस्थापक दंतिदुर्ग याने पदच्युत केले. त्याचा उत्तराधिकारी कृष्ण पहिला याने वेरूळ येथे एकसंध खडकातील कैलास मंदिर (लेणे क्र. 16) कोरवून घेतले, आणि अमोघवर्ष पहिला याने राजधानी मान्यखेट (मालखेड) येथे नेली व कन्नड कविराजमार्ग लिहिला. शिलाहारांकडे कोकण व कोल्हापूर होते. शेवटी देवगिरीचे यादव: भिल्लम पाचवा याने देवगिरी वसवली, सिंघण हा सर्वात बलाढ्य राजा होता, आणि रामचंद्र (रामदेवराय) याचा 1296 मध्ये अल्लाउद्दीन खिलजीने पराभव केला; दिल्ली सुलतानशाहीची दख्खनवरील ही पहिली स्वारी. त्याचा मंत्री हेमाद्री (हेमाडपंत) याने चतुर्वर्ग चिंतामणी लिहिला आणि हेमाडपंती मंदिरशैलीला त्याचे नाव मिळाले.

वारकरी संप्रदाय पंढरपूरच्या विठ्ठलाची उपासना वारी, भजन आणि अभंग यांद्वारे करतो; तो प्रत्येक जातीला व स्त्रियांना खुला आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी रामचंद्र यादवाच्या कारकिर्दीत 1290 मध्ये नेवासे येथे गीतेवरील मराठी भाष्य ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) लिहिली, तसेच अमृतानुभव लिहिला; 1296 मध्ये आळंदी येथे त्यांनी समाधी घेतली. शिंपी समाजातील नामदेवांनी भक्तीचा संदेश पंजाबपर्यंत नेला; त्यांची 61 पदे गुरू ग्रंथसाहिबात आहेत. त्यांच्याभोवती चोखामेळा, गोरा कुंभार, सेना न्हावी, सावता माळी, जनाबाई आणि मुक्ताबाई होते. पैठणचे एकनाथ (16 वे शतक) यांनी एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण आणि रसाळ भारुडे लिहिली. देहूचे तुकाराम (17 वे शतक, शिवाजी महाराजांचे समकालीन) यांनी अभंगांची गाथा मागे ठेवली. समर्थ रामदास (दासबोध, मनाचे श्लोक) यांनी स्वतंत्र समर्थ संप्रदाय स्थापन केला, आणि चक्रधर स्वामींनी महानुभाव पंथ स्थापन केला; म्हाइंभटांचे लीळाचरित्र हे पहिले मराठी गद्य चरित्र मानले जाते.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

सातवाहन राजधानी: प्रतिष्ठान (पैठण); संस्थापक सिमुक; सर्वश्रेष्ठ गौतमीपुत्र सातकर्णी (गौतमी बलश्रीचा नाशिक शिलालेख)
हाल — महाराष्ट्री प्राकृतमधील गाथासप्तशती; सातवाहनांनी सर्वात जुनी भूमिदाने दिली
वाकाटक: प्रभावतीगुप्ता (चंद्रगुप्त दुसरा याची कन्या) पालक म्हणून; प्रवरसेन दुसरा — सेतुबंध; हरिषेण — उत्तरकालीन अजिंठा लेणी
राष्ट्रकूट: संस्थापक दंतिदुर्ग; कृष्ण पहिला — कैलास मंदिर, वेरूळ; अमोघवर्ष पहिला — कविराजमार्ग, राजधानी मान्यखेट
देवगिरीचे यादव: भिल्लम पाचवा (संस्थापक), सिंघण, रामचंद्र (अल्लाउद्दीन खिलजीकडून पराभव, 1296); मंत्री हेमाद्री
ज्ञानेश्वरी: 1290, नेवासे; ज्ञानेश्वरांची समाधी आळंदी, 1296
नामदेव: गुरू ग्रंथसाहिबात 61 पदे; एकनाथ: पैठण, एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण
तुकाराम: देहू, गाथा; रामदास: दासबोध, मनाचे श्लोक (समर्थ संप्रदाय, वारकरी नव्हे)
महानुभाव पंथ: चक्रधर स्वामी; म्हाइंभटांचे लीळाचरित्र (पहिले मराठी गद्य चरित्र)

सोडवलेले उदाहरण

नाशिकच्या एका लेण्यातील शिलालेख एका राजाची स्तुती करतो, ज्याने “शक, यवन आणि पल्हवांचा नाश केला” आणि क्षहरात वंशाचे निर्मूलन केले. तो राजा, त्याचा वंश आणि हा शिलालेख कोणी कोरवला ते ओळखा.

उकल पाहा

नाशिक + क्षहरात यावरून शक क्षत्रप नहपान लक्षात येतो; त्याचा वंश क्षहरात होता.
नहपानाला पदच्युत करणारा राजा म्हणजे सातवाहन वंशाचा गौतमीपुत्र सातकर्णी.
या विजयाची प्रसिद्ध नाशिक प्रशस्ती त्याची आई गौतमी बलश्री हिने तिचा नातू वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी याच्या कारकिर्दीत कोरवली.

उत्तर: गौतमीपुत्र सातकर्णी, सातवाहन वंश; त्याची आई गौतमी बलश्री हिचा शिलालेख

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

दख्खनमधील राजवंशांचा क्रम: “सा-वा-चा-रा-या” (सातवाहन, वाकाटक, बदामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव). शतकानुसार संत: ज्ञानेश्वर व नामदेव 13 वे–14 वे, एकनाथ 16 वे, तुकाराम व रामदास 17 वे.

नेहमीच्या चुका

रामदास वारकरी संत नाहीत; त्यांनी समर्थ संप्रदाय स्थापन केला आणि ते राम व हनुमान यांच्याशी जोडले जातात.
वेरूळचे कैलास मंदिर राष्ट्रकूटांच्या काळात कोरले गेले, चालुक्य किंवा यादवांच्या नव्हे.
देवगिरीचे दौलताबाद असे नामकरण मुहम्मद बिन तुघलकाने (1327) केले; अल्लाउद्दीन खिलजीने फक्त ती जिंकली.
लीळाचरित्र महानुभाव पंथाचे (म्हाइंभट) आहे, वारकऱ्यांचे नव्हे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. पुढीलपैकी संत-लेखक आणि ग्रंथ यांची कोणती जोडी चुकीची आहे?

Which of the following pairs of saint-author and work is incorrectly matched?

Q2. आईच्या नाशिक शिलालेखात नोंद असल्याप्रमाणे, शक क्षत्रप नहपानाचा पराभव करणारा सातवाहन राजा कोण?

The Satavahana ruler who defeated the Shaka Kshatrapa Nahapana, as recorded in the Nashik inscription of his mother, was:

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. वेरूळचे कैलास मंदिर राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला याच्या काळात कोरले गेले.
2. अल्लाउद्दीन खिलजीने देवगिरीचे नाव दौलताबाद ठेवले.
3. ज्ञानेश्वरी यादव राजा रामचंद्र याच्या कारकिर्दीत 1290 मध्ये नेवासे येथे पूर्ण झाली.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. The Kailasa temple at Ellora was carved under the Rashtrakuta king Krishna I.
2. Alauddin Khalji renamed Devagiri as Daulatabad.
3. The Dnyaneshwari was completed at Nevasa in 1290 during the reign of the Yadava king Ramachandra.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. कालानुक्रमे लावा:
1. प्रतिष्ठान येथून सातवाहनांचे राज्य
2. देवगिरी येथून यादवांचे राज्य
3. राष्ट्रकूटांनी कैलास मंदिर कोरणे
4. वाकाटक राजा हरिषेण याच्या काळातील उत्तरकालीन अजिंठा लेणी

Arrange in chronological order:
1. Satavahana rule from Pratishthan
2. Yadava rule from Devagiri
3. Carving of the Kailasa temple by the Rashtrakutas
4. Later Ajanta caves under the Vakataka king Harishena

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · प्राचीन व मध्ययुगीन · विषय 3 / 10

शिवाजी महाराज आणि स्वराज्य: प्रशासन आणि अष्टप्रधान मंडळ

Shivaji Maharaj and Swarajya: Administration and Ashtapradhan

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

पगारी विभागप्रमुख असलेला सहकारी साखर कारखाना

दोन साखर कारखान्यांचा विचार करा. पहिल्यात जुन्या मालकाने प्रत्येक व्यवस्थापकाला काही एकर उसाची जमीन बक्षीस दिली. लवकरच प्रत्येक व्यवस्थापक ती जमीन आपले छोटे राज्य समजू लागला, ती मुलांना देऊ लागला आणि सोयीचे असेल तेव्हाच मालकाचे ऐकू लागला. कारखाना कोसळला.

दुसरा कारखाना सहकारी आहे. अध्यक्ष आठ प्रमुखांच्या मंडळाद्वारे कारभार चालवतो: सामान्य प्रशासनासाठी कार्यकारी संचालक, हिशेब प्रमुख, पत्रव्यवहार अधिकारी, दैनंदिन नोंदी व सुरक्षा अधिकारी, ऊस वाहतूक ताफ्याचा प्रमुख, इतर कारखान्यांशी व्यवहार पाहणारा, कायदेशीर अधिकारी आणि मंदिर ट्रस्ट व धर्मादाय कामांचा प्रमुख. यातील प्रत्येकजण नेमलेला आहे, त्याची बदली होऊ शकते आणि त्याला कारखान्याच्या तिजोरीतून पगार मिळतो. वजनकाट्याच्या तीन किल्ल्या वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीच्या तीन माणसांकडे असतात, त्यामुळे कोणीही एकटा फसवणूक करू शकत नाही. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची रचना नेमकी अशीच केली: अष्टप्रधान मंडळ (Ashtapradhan), जहागिरीऐवजी रोख वेतन, आणि प्रत्येक किल्ल्यात परस्पर नियंत्रण.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
सहकारी कारखान्याचा अध्यक्ष	छत्रपती, अंतिम सत्ता
आठ विभागप्रमुखांचे मंडळ	अष्टप्रधान: पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, न्यायाधीश, पंडितराव
उसाच्या जमिनीऐवजी पगार	वंशपरंपरागत जहागिरी व वतनांऐवजी रोख वेतन
वजनकाट्याच्या किल्ल्या तीन वेगवेगळ्या माणसांकडे	प्रत्येक किल्ल्यावर हवालदार, सबनीस आणि सरनौबत परस्पर नियंत्रणासाठी
लूट टाळण्यासाठी शेजारच्या भागांकडून घेतले जाणारे शुल्क	स्वराज्याबाहेरील प्रदेशांकडून चौथाई (एक-चतुर्थांश) आणि सरदेशमुखी (एक-दशांश)

संकल्पना

शिवाजी महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी शिवनेरी (जुन्नरजवळ) येथे शहाजी भोसले आणि जिजाबाई यांच्या पोटी झाला. तोरणा जिंकून (सु. 1646) त्यांनी मावळ प्रदेशात स्वराज्य उभारले. महत्त्वाच्या घटना: प्रतापगड येथे अफझलखानाचा वध (10 नोव्हेंबर 1659); पन्हाळ्याच्या वेढ्यातून सुटका आणि घोडखिंडीत (पावनखिंड, 1660) बाजीप्रभू देशपांडे यांचा लढा; पुण्याच्या लाल महालात शाहिस्तेखानावर रात्री छापा (1663); सुरतेची लूट (1664, पुन्हा 1670); मिर्झाराजे जयसिंगाशी पुरंदरचा तह (1665), ज्यानुसार त्यांनी 23 किल्ले दिले आणि 12 राखले; आग्रा भेट आणि सुटका (1666); 6 जून 1674 रोजी गागाभट्टांच्या हस्ते रायगडावर राज्याभिषेक, छत्रपती ही पदवी आणि राज्याभिषेक शक सुरू; आणि 1677–78 ची कर्नाटक (दक्षिण) मोहीम, ज्यात जिंजी व वेल्लोर जिंकले. 3 एप्रिल 1680 रोजी रायगडावर त्यांचे निधन झाले.

अष्टप्रधान मंडळ हे राजाला सल्ला देणारे, पण त्याच्यावर बंधनकारक नसलेले आठ मंत्र्यांचे मंडळ होते. MPSC त्याची मुख्य रचना-वैशिष्ट्ये विचारते: पदे वंशपरंपरागत नव्हती; मंत्र्यांना रोख वेतन दिले जाई; आणि न्यायाधीश (न्याय) व पंडितराव (धार्मिक बाबी) वगळता प्रत्येक मंत्र्याला गरज पडल्यास लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व करावे लागे. पेशवा (मुख्य प्रधान) सामान्य प्रशासन पाहत; अमात्य (मुजुमदार) जमाखर्च व हिशेब; सचिव (सुरनीस) राजपत्रव्यवहार; मंत्री (वाकनीस) राजाच्या दैनंदिन नोंदी, गुप्तहेर खाते आणि वैयक्तिक सुरक्षा; सेनापती (सरनौबत) सैन्य; सुमंत (डबीर) परराष्ट्र व्यवहार.

महसूल सुधारणांचा उद्देश शोषण करणाऱ्या मध्यस्थांना दूर करणे हा होता. अण्णाजी दत्तो यांनी जमीन मोजणी केली, जमीन काठीने मोजली गेली, आणि महसूल थेट शेतकऱ्याकडून ठरवला व वसूल केला गेला. स्वराज्याबाहेर मराठे चौथाई (मराठ्यांच्या स्वाऱ्या टाळण्यासाठी एखाद्या प्रदेशाने दिलेला महसुलाचा एक-चतुर्थांश भाग) आणि सरदेशमुखी (त्या प्रदेशाचे वंशपरंपरागत सरदेशमुख, म्हणजे मुख्य देशमुख, म्हणून राजाने मागितलेला आणखी एक-दशांश भाग) वसूल करत. सैन्यात मावळ्यांचे पायदळ आणि बारगीर (घोडा व शस्त्रे सरकारकडून) व शिलेदार (स्वतःचा घोडा आणणारे) यांचे घोडदळ होते. किल्ले हे संरक्षणाचा कणा होते, आणि शिवाजी महाराजांनी सिंधुदुर्ग (मालवण) व विजयदुर्गसारख्या जलदुर्गांसह आरमार उभारले. रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या आज्ञापत्रात (1715 मध्ये पूर्ण, 1716 मध्ये जारी) नंतर या राज्यव्यवस्थेचे वर्णन आले.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

जन्म 19 फेब्रुवारी 1630, शिवनेरी; आई-वडील शहाजी व जिजाबाई
अफझलखानाचा वध प्रतापगड, 10 नोव्हेंबर 1659; शाहिस्तेखानावर लाल महाल, पुणे येथे छापा, 1663
पुरंदरचा तह, 1665, मिर्झाराजे जयसिंगाशी: 23 किल्ले दिले, 12 राखले
राज्याभिषेक रायगड, 6 जून 1674, गागाभट्टांच्या हस्ते; राज्याभिषेक शक सुरू; निधन 3 एप्रिल 1680, रायगड
अष्टप्रधान: पेशवा — सामान्य प्रशासन; अमात्य — जमाखर्च; सचिव — पत्रव्यवहार; मंत्री — राजाच्या नोंदी, गुप्तहेर; सेनापती — सैन्य; सुमंत — परराष्ट्र व्यवहार; न्यायाधीश — न्याय; पंडितराव — धर्म व दानधर्म
न्यायाधीश व पंडितराव वगळता सर्व अष्टप्रधानांना लष्करी मोहिमांवर पाठवले जाऊ शकत असे
चौथाई = 25% (एक-चतुर्थांश); सरदेशमुखी = 10% (एक-दशांश), अतिरिक्त
किल्ल्यावरील अधिकारी: हवालदार, सबनीस, सरनौबत (आणि कारखानीस), नियंत्रणासाठी वेगवेगळ्या जातींमधून
घोडदळ: बारगीर (सरकारी घोडा) विरुद्ध शिलेदार (स्वतःचा घोडा); जलदुर्ग: सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, कुलाबा

सोडवलेले उदाहरण

शिवाजी महाराजांचा एक मंत्री राजाच्या दैनंदिन कामकाजाची नोंद ठेवत असे, त्याच्या वैयक्तिक सुरक्षेवर लक्ष ठेवत असे आणि गुप्त बातम्या गोळा करत असे. ते पद कोणते आणि त्याचे फारसी नाव काय?

उकल पाहा

जमाखर्च व हिशेब अमात्याकडे होते, म्हणून ते बाद.
राजपत्रे व पत्रव्यवहार सचिवाकडे (सुरनीस) होते.
इतर राज्यांशी संबंध सुमंताकडे (डबीर) होते.
राजाच्या दैनंदिन नोंदी, गुप्त बातम्या आणि वैयक्तिक सुरक्षा ही मंत्र्याची कामे; त्याचे फारसी पदनाम वाकनीस (वाकिया-नवीस, घटनांचा लेखक) होते.

उत्तर: मंत्री (वाकनीस)

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

सारखी वाटणारी दोन नावे: सुमंत = सुदूर राज्यांशी संबंध (परराष्ट्र व्यवहार); सचिव = सरकारी पत्रे (पत्रव्यवहार). आणि अपवादाची जोडी “न्यायाधीश आणि पंडित घरीच”: न्यायाधीश व पंडितराव सैन्याचे नेतृत्व करत नसत.

नेहमीच्या चुका

सुमंत (परराष्ट्र व्यवहार) विरुद्ध सचिव (पत्रव्यवहार): अष्टप्रधानांतील सर्वाधिक गल्लत होणारी जोडी.
चौथाई एक-चतुर्थांश (25%), सरदेशमुखी एक-दशांश (10%); त्या स्वराज्याबाहेर वसूल होत, स्वराज्यातील मुख्य जमीन महसूल म्हणून नव्हे.
शिवाजी महाराजांच्या काळात पेशवा हा नेमलेला मंत्री होता; 18 व्या शतकात शाहूंच्या काळात पेशवेपद वंशपरंपरागत व सर्वोच्च झाले.
पुरंदरचा तह (1665, जयसिंगाशी) म्हणजे 1776 चा पुरंदरचा तह (मराठे आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे कलकत्ता कौन्सिल) नव्हे.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात परराष्ट्र व्यवहार कोणत्या मंत्र्याकडे होते?

In Shivaji Maharaj’s Ashtapradhan, which minister was in charge of foreign affairs?

Q2. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. चौथाई हा स्वराज्याबाहेरील प्रदेशांच्या महसुलाचा एक-चतुर्थांश भाग होता.
2. सरदेशमुखी हा राजाने वंशपरंपरागत सरदेशमुख म्हणून मागितलेला अतिरिक्त एक-दशांश भाग होता.
3. न्यायाधीश व पंडितराव यांनाही लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व करावे लागे.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. Chauth was one-fourth of the revenue of territories outside Swarajya.
2. Sardeshmukhi was an additional one-tenth claimed by the king as hereditary Sardeshmukh.
3. The Nyayadhish and Panditrao were also required to lead military campaigns.
Which of the statements given above is/are correct?

Q3. पुढील घटना कालानुक्रमे लावा:
1. पुरंदरचा तह
2. प्रतापगड येथे अफझलखानाचा वध
3. रायगडावरील राज्याभिषेक
4. लाल महालात शाहिस्तेखानावर छापा

Arrange the following events in chronological order:
1. Treaty of Purandar
2. Killing of Afzal Khan at Pratapgad
3. Coronation at Raigad
4. Attack on Shaista Khan at Lal Mahal

Q4. पुरंदरचा तह (1665) शिवाजी महाराज आणि कोणामध्ये झाला?

The Treaty of Purandar (1665) was concluded between Shivaji Maharaj and:

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · प्राचीन व मध्ययुगीन · विषय 4 / 10

पेशवे आणि मराठा महासंघ (1818 पर्यंत)

The Peshwas and the Maratha Confederacy (to 1818)

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

मुनीम चालवत असलेला एकत्र कुटुंबाचा व्यापार

पुण्यातील एक मोठी एकत्र कुटुंबाची व्यापारी पेढी: कुटुंबप्रमुखाचे नाव फलकावर आणि त्याचा शिक्का प्रत्येक मोठ्या व्यवहारावर असतो, पण रोजचा कारभार विश्वासू मुनीम चालवतो. मुनीम इतका कर्तबगार असतो की त्याच्या मृत्यूनंतर ते पद त्याच्या मुलाला, मग नातवाला मिळते. लवकरच व्यापारी मालकाकडे नव्हे, मुनीमाकडे येऊ लागतात. दरम्यान दूरच्या शहरांत (ग्वाल्हेर, इंदूर, बडोदा, नागपूर) शाखा उघडलेले चुलत भाऊ आपापले हिशेब ठेवतात आणि भाग पडेल तेव्हाच पुण्याला पैसे पाठवतात.

पुण्यात कर्तबगार मुनीम असेपर्यंत कुटुंबाचा व्यापार देशभर पसरतो. पण एक वाईट हंगाम (उत्तरेकडील विनाशकारी व्यापारी मोहीम), मग तरुण मुनीमाचा अकाली मृत्यू, मग कुटुंबातील खून आणि प्रतिस्पर्धी पेढीकडे मदत मागणारा भांडखोर काका, यामुळे बाहेरच्यांना शिरकाव मिळतो. शेवटी शेवटचा मुनीम आपली सुरक्षा प्रतिस्पर्धी पेढीच्या हाती देणारा करार करतो, शाखा एकेक करून गिळल्या जातात आणि दुकान विकत घेतले जाते. बाळाजी विश्वनाथ ते दुसरा बाजीराव यांची ही कहाणी आहे.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
फलकावरील मालकाचे नाव व शिक्का	साताऱ्याचे छत्रपती, औपचारिक सार्वभौम
वंशपरंपरागत झालेले कर्तबगार मुनीमाचे पद	पुण्याचे पेशवे, बाळाजी विश्वनाथ (1713) पासून वंशपरंपरागत
स्वतःचे हिशेब ठेवणारी चुलत भावांची शाखा दुकाने	शिंदे (ग्वाल्हेर), होळकर (इंदूर), गायकवाड (बडोदा), भोसले (नागपूर): मराठा महासंघ
उत्तरेकडील विनाशकारी व्यापारी मोहीम	पानिपतची तिसरी लढाई, 1761
प्रतिस्पर्धी पेढीकडे जाणारा भांडखोर काका	रघुनाथराव इंग्रजांकडे: सुरतचा तह (1775)
शेवटचा मुनीम सुरक्षा प्रतिस्पर्ध्याच्या हाती देतो	दुसऱ्या बाजीरावाचा वसईचा तह (1802), मग 1818 मध्ये पराभव

संकल्पना

शिवाजी महाराजांनंतर संभाजी महाराजांनी मुघलांशी लढा दिला; औरंगजेबाने त्यांना पकडून ठार मारले (1689). राजाराम महाराजांनी जिंजीहून युद्ध चालू ठेवले, आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर ताराबाईंनी आपल्या मुलाच्या नावाने त्याचे नेतृत्व केले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर (1707) मुघलांनी शाहूंची सुटका केली; त्यांनी खेडच्या लढाईत (1707) ताराबाईंच्या सैन्याचा पराभव केला, आणि पुढे कोल्हापूर ही स्वतंत्र गादी झाली. शाहूंनी 1713 मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवा नेमले. 1719 मध्ये ते सय्यद बंधूंसोबत दिल्लीला गेले आणि मराठ्यांना दख्खनच्या सहा सुभ्यांची चौथाई व सरदेशमुखी देणाऱ्या आणि शाहूंच्या स्वराज्याला मान्यता देणाऱ्या मुघल सनदा मिळवल्या; रिचर्ड टेंपलने त्यांना मराठा साम्राज्याचा “मॅग्ना कार्टा” म्हटले.

पहिल्या बाजीरावाने (1720–40) पालखेड येथे (1728) निजामाचा पराभव केला, दिल्लीपर्यंत धडक मारली (1737) आणि भोपाळजवळ पुन्हा निजामाचा पराभव केला (1737–38); त्याचा भाऊ चिमाजी अप्पा याने पोर्तुगीजांकडून वसई जिंकली (1739). बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब) (1740–61) शाहूंच्या मृत्यूनंतर (1749) खरे सत्ताधीश झाले; सांगोला करारामुळे (1750) सत्ता पुण्याकडे सरकली. मराठ्यांचा विस्तार अहमदशहा अब्दालीविरुद्ध पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत (14 जानेवारी 1761) विनाशात संपला; तेथे सदाशिवरावभाऊ आणि विश्वासराव मारले गेले. थोरले माधवराव (1761–72) यांनी मराठा सत्ता पुन्हा उभी केली आणि राक्षसभुवन येथे (1763) निजामाचा पराभव केला, पण थेऊर येथे तरुण वयातच त्यांचे निधन झाले; ग्रँट डफने लिहिले की पानिपतचे रणांगण या राजपुरुषाच्या अकाली मृत्यूपेक्षा साम्राज्यासाठी अधिक घातक नव्हते.

अंतर्गत कलहांतून ऱ्हास झाला. नारायणरावांचा खून झाला (1773); त्यांचे काका रघुनाथराव यांनी इंग्रजांची मदत मागितली (सुरतचा तह, 1775), आणि त्यातून पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध (1775–82) पेटले. नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखालील बारभाई मंडळाने बाल सवाई माधवरावांसाठी कारभार पाहिला; मराठ्यांनी इंग्रजांना वडगावचा तह (1779) करायला भाग पाडले, आणि महादजी शिंदे यांच्या मध्यस्थीने झालेल्या सालबाईच्या तहाने (1782) युद्ध संपले. नानांच्या मृत्यूनंतर (1800) यशवंतराव होळकरांनी हडपसर येथे (1802) पेशव्यांचा पराभव केला आणि दुसरा बाजीराव इंग्रजांकडे पळाला; त्याने वसईच्या तहावर (31 डिसेंबर 1802) सही केली, म्हणजे तैनाती फौज स्वीकारली. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात (1803–05: असई, लासवारी) शिंदे व भोसले यांची सत्ता मोडली. तिसऱ्या युद्धात (1817–18) पेशव्यांचा खडकी (1817), कोरेगाव (1 जानेवारी 1818) आणि आष्टी (1818) येथे पराभव झाला; दुसरा बाजीराव जॉन माल्कमला शरण गेला आणि त्याला निवृत्तिवेतन देऊन कानपूरजवळ बिठूरला पाठवले गेले, पेशवाई बरखास्त झाली, आणि माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टनने दख्खनचा ताबा घेतला. प्रतापसिंह भोसले यांच्यासाठी साताऱ्याचे छोटे राज्य ठेवले गेले.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

बाळाजी विश्वनाथ — पेशवा 1713; मुघल सनदा 1719 (दख्खनच्या सहा सुभ्यांची चौथाई व सरदेशमुखी)
पहिला बाजीराव: पालखेड 1728 (निजाम); दिल्लीवर धडक 1737; चिमाजी अप्पा पोर्तुगीजांकडून वसई जिंकतो 1739
नानासाहेब पेशवा: सांगोला करार 1750; पानिपतची तिसरी लढाई, 14 जानेवारी 1761 (अहमदशहा अब्दाली)
थोरले माधवराव: राक्षसभुवन 1763; थेऊर येथे निधन 1772
पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध 1775–82: सुरतचा तह 1775, पुरंदरचा तह 1776, वडगावचा तह 1779, सालबाईचा तह 1782
वसईचा तह, 31 डिसेंबर 1802: दुसरा बाजीराव तैनाती फौज स्वीकारतो
दुसरे युद्ध 1803–05: असई, लासवारी; देवगावचा तह (भोसले) आणि सुर्जी-अंजनगावचा तह (शिंदे), 1803
तिसरे युद्ध 1817–18: खडकी, कोरेगाव (1 जानेवारी 1818), आष्टी; दुसऱ्या बाजीरावाला निवृत्तिवेतन देऊन बिठूरला
महासंघातील घराणी: शिंदे — ग्वाल्हेर; होळकर — इंदूर; गायकवाड — बडोदा; भोसले — नागपूर

सोडवलेले उदाहरण

18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील मराठा राज्याला इतिहासकार केंद्रीकृत साम्राज्य न म्हणता “महासंघ” (confederacy) का म्हणतात, आणि याचा इंग्रजांना कसा फायदा झाला ते स्पष्ट करा.

उकल पाहा

साताऱ्याचे छत्रपती औपचारिक सार्वभौम राहिले, पण खरी सत्ता पुण्याच्या वंशपरंपरागत पेशव्यांकडे गेली होती.
मोठी सरदार घराणी (शिंदे, होळकर, गायकवाड, भोसले) मोठ्या प्रदेशांवर सत्ता गाजवत, स्वतःचे सैन्य उभारत आणि स्वतःचा महसूल ठेवत; पेशव्यांना ते फक्त ढिलेपणाने मानत.
बलवान पेशवा किंवा मुत्सद्दी (थोरले माधवराव, नाना फडणवीस) त्यांना एकत्र ठेवत तोपर्यंत ही ढिली रचना चालली; 1800 नंतर प्रत्येक घराणे स्वतःपुरते वागू लागले.
इंग्रजांनी त्यांच्याशी स्वतंत्रपणे व्यवहार करून याचा फायदा घेतला: वसई येथे (1802) एकट्या दुसऱ्या बाजीरावाशी, 1803 मध्ये शिंदे व भोसले यांचा पराभव, 1805 मध्ये होळकरांशी तडजोड, आणि शेवटी 1817–18 मध्ये पेशवे एकाकी.

उत्तर: पेशव्यांच्या नाममात्र नेतृत्वाखालील अर्धस्वतंत्र घराण्यांचा ढिला संघ; त्यांच्या फुटीमुळे इंग्रजांना त्यांचा एकेक करून पराभव करता आला.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

तह क्रमाने, प्रत्येकी एका शब्दात: सुरत (राघोबा इंग्रजांना बोलावतो, 1775) → पुरंदर (1776) → सालबाई (शांतता, 1782) → वसई (स्वायत्ततेचे समर्पण, 1802). शेवटच्या युद्धातील लढाया: “ख-को-आ” खडकी, कोरेगाव, आष्टी.

नेहमीच्या चुका

1719 च्या सनदा बाळाजी विश्वनाथ यांनी मिळवल्या, पहिल्या बाजीरावाने नव्हे.
वसईचा तह (1802) दुसऱ्या बाजीरावाने इंग्रजांशी केला; वसई ही 1739 मध्ये चिमाजी अप्पांनी पोर्तुगीजांकडून जिंकली होती.
सालबाईच्या तहाने (1782) पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध संपले; त्याची मध्यस्थी महादजी शिंदे यांनी केली, नाना फडणवीसांनी नव्हे.
दुसऱ्या बाजीरावाला निवृत्तिवेतन देऊन बिठूरला (कानपूरजवळ) पाठवले; त्याचा दत्तक पुत्र नानासाहेब याने पुढे कानपूर येथे 1857 च्या उठावाचे नेतृत्व केले.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. मराठ्यांना दख्खनच्या सहा सुभ्यांची चौथाई व सरदेशमुखी देणाऱ्या 1719 च्या मुघल सनदा कोणी मिळवल्या?

The Mughal sanads of 1719, which granted the Marathas chauth and sardeshmukhi of the six Deccan subahs, were obtained by:

Q2. कालानुक्रमे लावा:
1. सालबाईचा तह
2. पानिपतची तिसरी लढाई
3. वसईचा तह
4. पालखेडची लढाई

Arrange in chronological order:
1. Treaty of Salbai
2. Third Battle of Panipat
3. Treaty of Bassein
4. Battle of Palkhed

Q3. पुढीलपैकी मराठा घराणे आणि सत्ताकेंद्र यांची कोणती जोडी बरोबर आहे?

Which of the following pairs of Maratha house and seat of power is correctly matched?

Q4. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. दुसऱ्या बाजीरावाने वसईच्या तहाने (1802) तैनाती फौज स्वीकारली.
2. कोरेगावची लढाई 1 जानेवारी 1818 रोजी झाली.
3. शरणागतीनंतर दुसऱ्या बाजीरावाला निवृत्तिवेतन देऊन कानपूरजवळ बिठूरला पाठवले गेले.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. Bajirao II accepted the subsidiary alliance by the Treaty of Bassein (1802).
2. The Battle of Koregaon was fought on 1 January 1818.
3. After his surrender, Bajirao II was pensioned off to Bithur near Kanpur.
Which of the statements given above is/are correct?

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · आधुनिक भारत · विषय 5 / 10

ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार: तैनाती फौज, संस्थाने खालसा धोरण, जमीन महसूल पद्धती

British Expansion: Subsidiary Alliance, Doctrine of Lapse, Land Revenue Systems

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

सुरक्षा एजन्सी नेमणारी गृहनिर्माण संस्था

शहराच्या कडेला असलेली एक गृहनिर्माण संस्था चोर आणि भांडखोर शेजाऱ्यांमुळे चिंतेत आहे. एक मोठी सुरक्षा एजन्सी करार देऊ करते: “आम्ही आमचे रक्षक तुमच्या आवारात ठेवू. त्यांचे पगार तुम्ही द्यायचे. आमचा पर्यवेक्षक तुमच्या कार्यालयात बसेल. तुम्ही दुसरी कोणतीही एजन्सी नेमायची नाही, आणि शेजारच्या संस्थेशी कोणताही वाद आम्हाला विचारल्याशिवाय मिटवायचा नाही. त्याबदल्यात आम्ही तुमचे रक्षण करू आणि तुमच्या अंतर्गत बाबींत ढवळाढवळ न करण्याचे वचन देतो.”

हे सुरक्षित वाटते. पण रक्षकांचे पगार वाढतच जातात. संस्थेला पैसे देता येत नाहीत तेव्हा एजन्सी म्हणते, “त्याऐवजी क्लबहाउसमागचा भूखंड आम्हाला द्या.” पर्यवेक्षक समितीवर कोण बसणार हे ठरवू लागतो. सदस्य आपले स्वतःचे पहारेकरी काढून टाकतात कारण त्यांची गरज उरत नाही. काही वर्षांत संस्था एजन्सीशिवाय काहीच करू शकत नाही, आणि एक दिवस एजन्सी सरळ ताबा घेते. लॉर्ड वेलस्लीची तैनाती फौज (Subsidiary Alliance) नेमकी अशीच चालली. पुढे लॉर्ड डलहौसीने भाडेकरारात एक कलम जोडले: सदनिकाधारक औरस मुलाशिवाय मरण पावला, तर सदनिका एजन्सीकडे “खालसा” होते; दत्तक मुलाला फर्निचर मिळू शकते, पण सदनिका नाही. हेच संस्थाने खालसा धोरण (Doctrine of Lapse).

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
तुमच्या आवारात तैनात एजन्सीचे रक्षक	भारतीय संस्थानात तैनात ब्रिटिश सैन्य
तुम्ही त्यांचे पगार द्या, नाहीतर भूखंड द्या	राज्यकर्ता खर्च देतो किंवा प्रदेश देतो (निजाम, अवध)
तुमच्या कार्यालयात एजन्सीचा पर्यवेक्षक	राज्यकर्त्याच्या दरबारात ब्रिटिश रेसिडेंट
दुसरी एजन्सी नाही, परवानगीशिवाय शेजाऱ्यांशी बोलणी नाहीत	इतर युरोपीयांना नोकरी नाही; ब्रिटिश संमतीशिवाय युद्ध किंवा मुत्सद्देगिरी नाही
औरस मुलगा नसल्यास सदनिका खालसा; दत्तक मुलाला फक्त फर्निचर	संस्थाने खालसा धोरण: दत्तक वारसाला खासगी मालमत्ता मिळते, राज्य नाही

संकल्पना

तैनाती फौजेची पद्धत लॉर्ड वेलस्लीने (गव्हर्नर-जनरल 1798–1805) परिपूर्ण केली. राज्यकर्त्याला आपल्या प्रदेशात ब्रिटिश सैन्य ठेवून त्याचा खर्च (रोख किंवा प्रदेश देऊन) द्यावा लागे, ब्रिटिश रेसिडेंट स्वीकारावा लागे, इतर कोणत्याही युरोपीयांना नोकरीत ठेवता येत नसे, आणि ब्रिटिश मान्यतेशिवाय युद्ध किंवा मुत्सद्देगिरी करता येत नसे; त्याबदल्यात इंग्रजांनी संरक्षणाचे आणि अंतर्गत बाबींत हस्तक्षेप न करण्याचे वचन दिले. ती स्वीकारणारा पहिला हैदराबादचा निजाम (1798). टिपूच्या पाडावानंतर म्हैसूर (1799), मग तंजावर, अवध (1801, सुमारे निम्मा प्रदेश देऊन), पेशवे (वसईचा तह, 1802), भोसले व शिंदे (1803). इंग्रजांसाठी तिचे चातुर्य असे: भारतीयांच्या खर्चाने मोठे सैन्य, प्रदेशाचा लाभ, प्रतिस्पर्ध्यांचे निःशस्त्रीकरण आणि राज्यकर्त्यांचे परावलंबन. संस्थानांसाठी याचा अर्थ होता सार्वभौमत्वाचा ऱ्हास, बरखास्त सैन्य (आणि बेकार सैनिक) आणि गैरकारभार, कारण संरक्षित राज्यकर्त्याला प्रजेची भीती उरली नाही.

संस्थाने खालसा धोरण लॉर्ड डलहौसीने (1848–56) राबवले. एखाद्या अवलंबित संस्थानाचा राज्यकर्ता औरस वारसाशिवाय मरण पावला, तर ते संस्थान इंग्रजांकडे “खालसा” होई; दत्तक मुलाला राज्यकर्त्याची खासगी मालमत्ता मिळू शकत असे, पण राज्य नाही. या मार्गाने खालसा झालेले पहिले संस्थान सातारा (1848); त्यानंतर जैतपूर, संबलपूर, बघाट, उदयपूर (सध्याच्या छत्तीसगडमधील), झाशी आणि नागपूर (1854). अवध 1856 मध्ये खालसा धोरणानुसार नव्हे, तर गैरकारभाराच्या कारणावरून खालसा केले गेले. या धोरणाने संस्थानिकांमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला, आणि झाशी व नानासाहेब (दुसऱ्या बाजीरावाचा दत्तक पुत्र म्हणून त्याचे निवृत्तिवेतन बंद केले गेले) ही 1857 ची केंद्रे बनली.

तीन जमीन महसूल पद्धतींनी इंग्रजांना महसूल कोण देणार आणि जमिनीचा मालक कोण हे ठरवले. कायमधारा पद्धतीने (Permanent Settlement) (लॉर्ड कॉर्नवॉलिस, 1793; बंगाल, बिहार, ओरिसा, वाराणसी) जमीनदारांना जमिनीचे मालक केले आणि महसूल कायमचा निश्चित केला; कंपनी भाड्याचा सुमारे 10/11 भाग घेई आणि जमीनदार 1/11, आणि थकबाकीदारांच्या जमिनी “सूर्यास्त कायद्याने” (Sunset Law) लिलावात निघत. रयतवारी पद्धतीत (Ryotwari) (अलेक्झांडर रीड आणि थॉमस मन्रो; मद्रास, नंतर मुंबई इलाखा) प्रत्येक शेतकऱ्याशी (रयत) थेट करार होई; तो नोंदणीकृत कब्जेदार बनून थेट महसूल भरी, आणि तो ठरावीक काळाने (सुमारे दर 30 वर्षांनी) सुधारला जाई. महालवारी पद्धतीत (Mahalwari) (होल्ट मॅकेंझी, 1822; बेंटिंकच्या काळात आर.एम. बर्ड आणि जेम्स थॉमसन यांनी सुधारली; वायव्य प्रांत, पंजाब, मध्य भारताचे काही भाग) संपूर्ण गाव किंवा इस्टेट (महाल) यांच्याशी करार होई. महाराष्ट्रात रयतवारीतील जड आकारणीमुळे शेतकरी सावकारांच्या हाती गेले, आणि त्यातून 1875 चे दख्खनचे दंगे (Deccan Riots) (पुणे जिल्ह्यातील सुपे येथून सुरुवात) आणि दख्खन कृषक सहाय्य कायदा, 1879 (Deccan Agriculturists’ Relief Act) आले.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

तैनाती फौज: लॉर्ड वेलस्ली, 1798; प्रथम स्वीकार हैदराबादचा निजाम (1798)
इतर: म्हैसूर 1799, तंजावर 1799, अवध 1801, पेशवे 1802 (वसई), भोसले व शिंदे 1803
अटी: संस्थानाच्या खर्चाने ब्रिटिश सैन्य, ब्रिटिश रेसिडेंट, इतर युरोपीय नाहीत, स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण नाही
संस्थाने खालसा धोरण: लॉर्ड डलहौसी; पहिले सातारा 1848; तसेच जैतपूर, संबलपूर, बघाट, उदयपूर, झाशी, नागपूर (1854)
अवध 1856 मध्ये गैरकारभाराच्या कारणावरून खालसा, खालसा धोरणानुसार नव्हे
कायमधारा पद्धत: कॉर्नवॉलिस, 1793, बंगाल–बिहार–ओरिसा; जमीनदार मालक; महसूल कायमचा निश्चित
रयतवारी: थॉमस मन्रो आणि अलेक्झांडर रीड; मद्रास व मुंबई इलाखे; शेतकऱ्याशी थेट करार
महालवारी: होल्ट मॅकेंझी, 1822 चा नियम VII; गाव (महाल) हे एकक; वायव्य प्रांत, पंजाब
दख्खनचे दंगे, 1875 (सुपे, पुणे) → दख्खन कृषक सहाय्य कायदा, 1879

सोडवलेले उदाहरण

1860 च्या दशकातील मुंबई इलाख्यातील एक शेतकरी जमीन महसूल थेट सरकारला भरतो, दर काही दशकांनी पाहणी करून दर सुधारला जातो, आणि त्याच्या व सरकारच्या मध्ये कोणताही जमीनदार नाही. ही कोणती पद्धत, ती कोणाशी संबंधित आहे, आणि तिने महाराष्ट्रात कोणत्या असंतोषाला हातभार लावला?

उकल पाहा

वैयक्तिक शेतकऱ्याशी थेट करार, जमीनदार नाही: त्यामुळे कायमधारा पद्धत बाद.
एकक वैयक्तिक रयत आहे, गावसमुदाय नाही: त्यामुळे महालवारी बाद.
म्हणून ही रयतवारी पद्धत; ती थॉमस मन्रो (आणि अलेक्झांडर रीड) यांच्याशी संबंधित असून मुंबई इलाख्यात लागू केली गेली.
रोख रकमेत भरावयाच्या जड आकारणीमुळे शेतकरी सावकारांकडे गेले, आणि सावकारांनी जमिनी बळकावल्यामुळे 1875 चे दख्खनचे दंगे भडकले.

उत्तर: रयतवारी (थॉमस मन्रो); तिने 1875 च्या दख्खनच्या दंग्यांना खतपाणी घातले

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

महसूल पद्धती आद्याक्षरांनी: कायमधारा — कायमचा महसूल, बंगाल (कॉर्नवॉलिस); रयतवारी — रयतेशी थेट (मन्रो, मद्रास–मुंबई); महालवारी — महाल = गाव (मॅकेंझी, वायव्य). तैनाती फौजेचा पहिला स्वीकारकर्ता: “निजाम नंबर एक”.

नेहमीच्या चुका

अवध (1856) गैरकारभारासाठी खालसा झाले, संस्थाने खालसा धोरणानुसार नव्हे; सातारा (1848) हे पहिले खालसा संस्थान.
तैनाती फौज म्हणजे वेलस्ली; संस्थाने खालसा धोरण म्हणजे डलहौसी. कॉर्नवॉलिस म्हणजे कायमधारा पद्धत.
तैनाती फौज स्वीकारणारा पहिला निजाम होता, पेशवे किंवा म्हैसूर नव्हे.
कायमधारा पद्धतीत जमीनदारावरील महसुलाची मागणी कायमची निश्चित होती, जमीनदार शेतकऱ्याकडून घेत असलेले भाडे नव्हे; ते वाढतच गेले.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. लॉर्ड वेलस्लीची तैनाती फौज स्वीकारणारा पहिला भारतीय राज्यकर्ता कोण?

The first Indian ruler to accept Lord Wellesley’s Subsidiary Alliance was:

Q2. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. संस्थाने खालसा धोरणानुसार खालसा झालेले पहिले संस्थान सातारा होते.
2. अवध 1856 मध्ये संस्थाने खालसा धोरणानुसार खालसा केले गेले.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. Satara was the first state annexed under the Doctrine of Lapse.
2. Awadh was annexed in 1856 under the Doctrine of Lapse.
Which of the statements given above is/are correct?

Q3. कोणत्या जमीन महसूल पद्धतीत गावसमुदाय (महाल) महसूल भरण्यास संयुक्तपणे जबाबदार होता?

Under which land revenue system was the village community (mahal) jointly responsible for paying the revenue?

Q4. जोड्या लावा:
(a) कायमधारा पद्धत (b) रयतवारी (c) महालवारी (d) तैनाती फौज
(i) लॉर्ड वेलस्ली (ii) होल्ट मॅकेंझी (iii) थॉमस मन्रो (iv) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस

Match the following:
(a) Permanent Settlement (b) Ryotwari (c) Mahalwari (d) Subsidiary Alliance
(i) Lord Wellesley (ii) Holt Mackenzie (iii) Thomas Munro (iv) Lord Cornwallis

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · आधुनिक भारत · विषय 6 / 10

1857 चा उठाव (महाराष्ट्राच्या सहभागासह)

The Revolt of 1857 (with Maharashtra’s role)

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

साखर कारखान्यातील संप

एक साखर कारखाना वर्षानुवर्षे सर्वांची पिळवणूक करत आहे. ऊस उत्पादकांना उशिरा पैसे मिळतात आणि जड कर भरावे लागतात. छोट्या गूळ युनिटच्या जुन्या मालकांची युनिटे तांत्रिक कारणांवरून ताब्यात घेतली गेली आहेत. कामगार कमी भत्ते आणि घरापासून दूरच्या बदल्यांबद्दल कुरकुरतात. मग अफवा पसरते की नव्या कॅन्टीनच्या जेवणात मुद्दाम असे काहीतरी मिसळले आहे जे प्रत्येक कामगाराच्या धर्माला निषिद्ध आहे. एका सकाळी काही कामगार जेवण नाकारतात, त्यांना जाहीर शिक्षा होते, आणि संपूर्ण पाळी बाहेर पडते.

संप इतर युनिटमध्ये पसरतो. शेतकरी सामील होतात, आणि बेदखल झालेले जुने मालक आपापल्या भागात नेतृत्व करतात; प्रत्येकजण एका सामायिक योजनेसाठी नव्हे तर आपल्या गेलेल्या युनिटसाठी लढतो. पण अनेक युनिट सामील होतच नाहीत, आणि व्यवस्थापन संप मोडण्यासाठी इतर कारखान्यांतून निष्ठावान कामगार आणते. सगळे संपल्यावर सरकार ठरवते की संचालक मंडळावर आता विश्वास ठेवता येणार नाही: ते मंडळ बरखास्त करून एका मंत्र्यामार्फत कारखाना थेट चालवू लागते. चरबी लावलेल्या काडतुसांपासून भारत सरकार कायदा, 1858 पर्यंत, हेच 1857.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
उत्पादक व मालकांची वर्षानुवर्षे पिळवणूक	दीर्घकालीन कारणे: महसुलाचा बोजा, संस्थाने खालसा करणे, खालसा धोरण, बंद केलेली निवृत्तिवेतने
कॅन्टीनच्या जेवणाबद्दल अफवा	तात्कालिक कारण: एनफिल्ड रायफलची चरबी लावलेली काडतुसे
कामगार आधी बाहेर पडतात	बराकपूर (मंगल पांडे) आणि मीरत (10 मे 1857) येथे शिपायांचे बंड
आपापल्या भागाचे नेतृत्व करणारे जुने मालक	नानासाहेब, राणी लक्ष्मीबाई, बेगम हजरत महल, कुंवरसिंह: स्थानिक, असंघटित नेतृत्व
इतर युनिटमधील निष्ठावान कामगार	शीख, गुरखा पलटणी आणि निष्ठावान संस्थानिकांनी (शिंदे, निजाम) इंग्रजांना मदत केली
मंडळ बरखास्त, सरकारचा ताबा	कंपनी राजवट संपली; भारत सरकार कायदा, 1858 अन्वये ब्रिटिश राजसत्तेची राजवट

संकल्पना

उठावाची कारणे अनेक स्तरांवरची होती. राजकीय: खालसा धोरणानुसार (सातारा, झाशी, नागपूर) आणि अवधचे (1856) विलीनीकरण, आणि नानासाहेबांचे निवृत्तिवेतन बंद करणे. आर्थिक: जड जमीन महसूल, कारागिरांचा विनाश, आणि बरखास्त संस्थानी सैन्यातील सैनिकांची बेकारी. सामाजिक-धार्मिक: धर्मांतराची आणि रूढींमधील हस्तक्षेपाची भीती. लष्करी: कमी वेतन, भेदभाव, परदेश सेवा भत्ता बंद होणे आणि शिपायांना समुद्रापार सेवा करणे बंधनकारक करणारा जनरल सर्व्हिस एनलिस्टमेंट ॲक्ट (1856). तात्कालिक कारण म्हणजे नव्या एनफिल्ड रायफलचे काडतूस, ज्याला गाईची आणि डुकराची चरबी लावल्याची अफवा होती. 34 व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीच्या मंगल पांडेने 29 मार्च 1857 रोजी बराकपूर येथे अधिकाऱ्यांवर हल्ला केला; निर्णायक उद्रेक मीरत येथे 10 मे 1857 रोजी झाला, आणि शिपायांनी दिल्लीकडे कूच करून बहादूरशहा जफर यांना सम्राट घोषित केले.

मुख्य केंद्रे आणि नेते: दिल्ली — बहादूरशहा जफर, सेनापती बख्त खान; कानपूर — नानासाहेब, सोबत तात्या टोपे आणि अझीमुल्ला खान; लखनौ — बेगम हजरत महल; झाशी — राणी लक्ष्मीबाई, ग्वाल्हेरजवळ लढताना मृत्यू (1858); जगदीशपूर (बिहार) — कुंवरसिंह; बरेली — खान बहादूर खान; फैजाबाद — मौलवी अहमदुल्ला. इंग्रजांच्या बाजूने, दिल्ली परत जिंकली गेली (सप्टेंबर 1857; निकोल्सन मारला गेला, हडसनने बहादूरशहाला पकडले आणि त्याला रंगूनला हद्दपार केले), कॉलिन कॅम्पबेलने लखनौ व कानपूर परत मिळवले, आणि ह्यू रोजने राणीचा पराभव केला. येवला (नाशिक जिल्हा) येथे जन्मलेले तात्या टोपे फितुरीमुळे पकडले जाईपर्यंत गनिमी युद्ध लढत राहिले; 18 एप्रिल 1859 रोजी शिवपुरी येथे त्यांना फाशी देण्यात आली. सामायिक योजना, नेतृत्व आणि आधुनिक शस्त्रे यांचा अभाव, आणि मोठे प्रदेश, अनेक संस्थानिक व सुशिक्षित मध्यमवर्ग अलिप्त राहिल्यामुळे उठाव अयशस्वी झाला.

महाराष्ट्राचा सहभाग मर्यादित पण खरा होता. 27 व्या नेटिव्ह इन्फंट्रीने कोल्हापूर येथे 31 जुलै 1857 रोजी उठाव केला; कोल्हापूरच्या चिमासाहेबांना नंतर कराचीला हद्दपार केले. पदच्युत प्रतापसिंह (सातारा) यांचे प्रतिनिधी रंगो बापूजी गुप्ते यांनी साताऱ्यात उठाव संघटित केला आणि ते पकडले गेले नाहीत. भागोजी नाईक यांनी अहमदनगर–नाशिक भागात भिल्लांचे नेतृत्व केले, आणि खानदेशात भिल्ल उठले. कानपूरचे दोन महान नेते नानासाहेब पेशवे आणि तात्या टोपे मराठी होते, आणि लक्ष्मीबाईंचा जन्म वाराणसी येथे मराठी कुटुंबात झाला. परिणाम हा एक वळणबिंदू ठरला: भारत सरकार कायदा, 1858 (Government of India Act, 1858) ने कंपनी राजवट संपवली; लंडनमध्ये भारत परिषदेसह (Council of India) भारतमंत्री (Secretary of State for India) यांनी कारभार हाती घेतला; गव्हर्नर-जनरल हा व्हाइसरॉयही झाला (कॅनिंग पहिले); आणि राणी व्हिक्टोरियाच्या जाहीरनाम्याने (1 नोव्हेंबर 1858, अलाहाबाद येथे वाचला) संस्थानिकांशी केलेले करार पाळण्याचे वचन दिले, पुढील विलीनीकरणाचा त्याग केला (खालसा धोरणाचा शेवट) आणि धार्मिक बाबींत हस्तक्षेप न करण्याचे आश्वासन दिले.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

मंगल पांडे (34 वी BNI), बराकपूर, 29 मार्च 1857; मीरत येथे उद्रेक, 10 मे 1857; दिल्ली 11 मे रोजी ताब्यात
तात्कालिक कारण: एनफिल्ड रायफलची चरबी लावलेली काडतुसे; गव्हर्नर-जनरल: लॉर्ड कॅनिंग
कानपूर — नानासाहेब, तात्या टोपे; लखनौ — बेगम हजरत महल; झाशी — राणी लक्ष्मीबाई; जगदीशपूर — कुंवरसिंह; बरेली — खान बहादूर खान
ब्रिटिश सेनापती: निकोल्सन, हडसन (दिल्ली); कॉलिन कॅम्पबेल (लखनौ, कानपूर); ह्यू रोज (झाशी)
तात्या टोपे: जन्म येवला (नाशिक); शिवपुरी येथे फाशी, 18 एप्रिल 1859
महाराष्ट्र: कोल्हापूर येथे 27 वी NI, 31 जुलै 1857; रंगो बापूजी (सातारा); भागोजी नाईक (भिल्ल, अहमदनगर–नाशिक)
भारत सरकार कायदा, 1858: ब्रिटिश राजसत्तेची राजवट, भारतमंत्री + भारत परिषद (15 सदस्य), व्हाइसरॉय
राणीचा जाहीरनामा, 1 नोव्हेंबर 1858, अलाहाबाद: खालसा धोरणाचा त्याग
अर्थ लावणे: सावरकर — The Indian War of Independence of 1857 (1909); एस.एन. सेन — Eighteen Fifty-Seven; आर.सी. मजुमदार — “ना पहिले, ना राष्ट्रीय, ना स्वातंत्र्ययुद्ध”

सोडवलेले उदाहरण

विचार करा: 1. उठावाची सुरुवात मीरतच्या शिपायांनी केली, ज्यांनी दिल्लीकडे कूच केले. 2. हैदराबादचा निजाम हा उठावाच्या मुख्य नेत्यांपैकी एक होता. 3. उठावानंतर संस्थाने खालसा धोरणाचा त्याग करण्यात आला. कोणती विधाने बरोबर आहेत?

उकल पाहा

विधान 1: मीरतचे शिपाई 10 मे 1857 रोजी उठले आणि दुसऱ्या दिवशी दिल्लीला पोहोचून त्यांनी बहादूरशहा जफर यांना सम्राट घोषित केले. बरोबर.
विधान 2: निजाम (आणि त्याचा मंत्री सालारजंग) इंग्रजांशी निष्ठावान राहिले, ग्वाल्हेरच्या शिंदे यांच्याप्रमाणेच. चूक.
विधान 3: राणी व्हिक्टोरियाच्या 1858 च्या जाहीरनाम्याने पुढील विलीनीकरणाचा त्याग केला आणि संस्थानिकांचा दत्तक घेण्याचा हक्क मान्य केला. बरोबर.

उत्तर: फक्त 1 आणि 3

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

नेते–ठिकाणे गोष्टीच्या रूपात: “नाना कानपूरात, राणी झाशीत, बेगम लखनौत, कुंवर बिहारमध्ये.” दोन मराठी नेते (नानासाहेब, तात्या टोपे) कानपूर येथे लढले; तात्यांचे जन्मगाव येवला नाशिकमध्ये आहे.

नेहमीच्या चुका

मंगल पांडेची घटना (बराकपूर, मार्च 1857) मीरतच्या उद्रेकाआधी (मे 1857) झाली, पण खरा उठाव मीरतपासून मोजला जातो.
1857 मध्ये लॉर्ड कॅनिंग गव्हर्नर-जनरल होते; डलहौसी (खालसा धोरण) 1856 मध्येच निघून गेले होते.
सावरकरांनी त्याला “स्वातंत्र्ययुद्ध” म्हटले; आर.सी. मजुमदार यांनी ते नाव नाकारले. अदलाबदल करू नका.
कुंवरसिंह यांनी जगदीशपूर (बिहार) येथे नेतृत्व केले, फैजाबाद येथे नव्हे; फैजाबाद येथे मौलवी अहमदुल्ला होते.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. 1857 च्या उठावातील नेते आणि केंद्र यांची पुढीलपैकी कोणती जोडी चुकीची आहे?

Which of the following pairs of leader and centre of the 1857 revolt is not correctly matched?

Q2. 1857 मधील आघाडीचे सेनापती तात्या टोपे यांचा जन्म येवला येथे झाला; ते सध्याच्या कोणत्या जिल्ह्यात आहे?

Tatya Tope, one of the leading generals of 1857, was born at Yeola, which is in the present-day district of:

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. भारत सरकार कायदा, 1858 ने सत्ता ईस्ट इंडिया कंपनीकडून ब्रिटिश राजसत्तेकडे हस्तांतरित केली आणि भारतमंत्री हे पद निर्माण केले.
2. राणी व्हिक्टोरियाच्या 1858 च्या जाहीरनाम्याने संस्थाने खालसा धोरण अधिक कठोरपणे राबवले जाईल असे जाहीर केले.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. The Government of India Act, 1858 transferred power from the East India Company to the Crown and created the post of Secretary of State for India.
2. Queen Victoria’s Proclamation of 1858 announced that the Doctrine of Lapse would be applied more strictly.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. 1909 मध्ये प्रकाशित झालेल्या पुस्तकात 1857 च्या उठावाचे वर्णन “भारतीय स्वातंत्र्ययुद्ध” (The Indian War of Independence) असे कोणी केले?

Who described the 1857 uprising as “The Indian War of Independence” in a book published in 1909?

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · महाराष्ट्र · विषय 7 / 10

महाराष्ट्रातील समाजसुधारक (फुले, रानडे, आगरकर, शाहू, आंबेडकर, कर्वे…)

Social Reformers of Maharashtra (Phule, Ranade, Agarkar, Shahu, Ambedkar, Karve…)

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

गावचा पाण्याचा हौद खुला करणे

एका गावात सार्वजनिक पाण्याचा हौद तथाकथित अस्पृश्य कुटुंबांसाठी बंद आहे, विधवांना मागच्या खोलीत ठेवले जाते, आणि मुलींना शाळेत पाठवले जात नाही. काहीतरी चुकते आहे यावर सर्वांचे एकमत आहे, पण ते कसे दुरुस्त करायचे यावर मतभेद आहेत.

एक माणूस सरळ आपल्या घरचा हौद सर्वांसाठी खुला करतो आणि अंगणात मुलींची शाळा सुरू करतो. एक प्रतिष्ठित वकील वडीलधाऱ्यांशी संबंध न तोडता सभा आणि ठरावांद्वारे पंचायतीचे टप्प्याटप्प्याने मन वळवणे पसंत करतो. एक स्पष्टवक्ता तरुण संपादक म्हणतो, “गावाच्या प्रतिष्ठेसाठी भव्य नवे मंदिर बांधण्यावर पैसा खर्च करण्याआधी आपण हौद स्वच्छ केला पाहिजे आणि आपल्याच लोकांना न्यायाने वागवले पाहिजे,” तर दुसरा नेता उत्तर देतो की मंदिर (स्वराज्य) आधी आले पाहिजे. स्थानिक राजा गावातील निम्म्या नोकऱ्या वगळलेल्या कुटुंबांसाठी राखून ठेवणारा आदेश काढतो. एक शिक्षक असे घर आणि शाळा उभारतो जिथे विधवा सन्मानाने राहू शकतील. आणि वगळलेल्या कुटुंबातील एक बुद्धिमान तरुण वकील सार्वजनिक हौदावर मोर्चा नेऊन त्याचे पाणी पितो आणि सांगतो की पाणी हा नागरी हक्क आहे, उपकार नव्हे. महाराष्ट्रातील सुधारकांनी हे सर्व केले, आणि MPSC तुम्हाला त्यांच्यातील फरक ओळखायला सांगते.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
स्वतःचा हौद खुला करणे; अंगणात मुलींची शाळा	जोतीराव फुले: अस्पृश्यांसाठी आपला पाण्याचा हौद खुला (1868); मुलींची शाळा (1848); सत्यशोधक समाज (1873)
पंचायतीचे टप्प्याटप्प्याने मन वळवणे	म.गो. रानडे: आतून हळूहळू सुधारणा; प्रार्थना समाज, सार्वजनिक सभा, सामाजिक परिषद
“मंदिराआधी हौद स्वच्छ करा”	आगरकरांची आधी सामाजिक सुधारणा ही भूमिका विरुद्ध टिळकांची आधी राजकीय स्वातंत्र्य ही भूमिका
नोकऱ्या राखून ठेवणारा राजाचा आदेश	शाहू महाराज: कोल्हापूर संस्थानात 50% आरक्षण, 1902
विधवांसाठी स्वतंत्र घर	धों.के. कर्वे: विधवांसाठी आश्रम (1896, हिंगणे, पुणे), एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ (1916)
हक्क म्हणून सार्वजनिक हौदावर मोर्चा	बाबासाहेब आंबेडकर: महाड चवदार तळे सत्याग्रह, 1927

संकल्पना

सुरुवातीचे सुधारक पत्रकार आणि विचारवंत होते. बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 6 जानेवारी 1832 रोजी पहिले मराठी वृत्तपत्र (इंग्रजी-मराठी) दर्पण सुरू केले; 6 जानेवारी हा दिवस महाराष्ट्रात पत्रकार दिन म्हणून पाळला जातो. गोपाळ हरी देशमुख “लोकहितवादी” यांनी प्रभाकर मधून प्रसिद्ध झालेल्या शतपत्रांतून (शंभर पत्रे) अंधश्रद्धा आणि जातिभेदावर हल्ला चढवला. दादोबा पांडुरंग यांनी मानवधर्म सभा (सुरत, 1844) स्थापन केली आणि ते गुप्त परमहंस सभेशी संबंधित होते. प्रार्थना समाजाची (मुंबई, 1867) स्थापना केशवचंद्र सेन यांच्या प्रेरणेने आत्माराम पांडुरंग यांनी केली; म.गो. रानडे आणि रा.गो. भांडारकर हे त्याचे आघाडीचे नेते बनले. न्यायाधीश असलेले रानडे आतून हळूहळू सुधारणा करण्यावर विश्वास ठेवत; त्यांनी विधवा पुनर्विवाह मंडळ (1861) स्थापण्यास मदत केली, पुणे सार्वजनिक सभेला (1870) मार्गदर्शन केले आणि भारतीय राष्ट्रीय सामाजिक परिषद (1887) सुरू केली.

जोतीराव फुले यांनी तळागाळातून उभी राहिलेली पहिली चळवळ चालवली. भारतातील पहिल्या स्त्री शिक्षिका सावित्रीबाई फुले यांच्यासह त्यांनी 1848 मध्ये पुण्यात मुलींची शाळा सुरू केली, बालहत्या प्रतिबंधक गृह (1863) सुरू केले आणि आपला पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला (1868). शूद्र आणि अतिशूद्रांना पुरोहितांच्या वर्चस्वातून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. त्यांचे ग्रंथ: गुलामगिरी (1873, अमेरिकेतील गुलामगिरीविरुद्ध लढणाऱ्यांना अर्पण), शेतकऱ्याचा असूड (1883, शेतकऱ्यांच्या दुर्दशेवर), तृतीय रत्न (नाटक) आणि सार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक; 1888 मध्ये मुंबईत त्यांना “महात्मा” ही पदवी देऊन गौरवण्यात आले. चिपळूणकर–टिळक–आगरकर गटातील गोपाळ गणेश आगरकर हे तडजोड न करणारे बुद्धिवादी होते: केसरीचे (1881) पहिले संपादक असलेल्या आगरकरांनी “आधी सामाजिक सुधारणा” या मुद्द्यावरून टिळकांशी फारकत घेतली आणि सुधारक (1888) सुरू केले. इतर: पंडिता रमाबाई (आर्य महिला समाज 1882, शारदा सदन, मुक्ती मिशन), ताराबाई शिंदे (स्त्रीपुरुषतुलना, 1882), महर्षी धों.के. कर्वे (विधवांसाठी आश्रम, 1896, हिंगणे, पुणे; भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ, 1916, आताचे एस.एन.डी.टी.; भारतरत्न 1958), विठ्ठल रामजी शिंदे (डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन, 1906), गोपाळ कृष्ण गोखले (सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी (भारत सेवक समाज), पुणे, 1905) आणि कर्मवीर भाऊराव पाटील (रयत शिक्षण संस्था, 1919, “कमवा आणि शिका”).

कोल्हापूरचे राजर्षी शाहू महाराज (कारकीर्द 1894–1922) यांनी सुधारणेला राज्याचे धोरण बनवले. पुरोहितांनी त्यांना वैदिक विधी नाकारलेल्या वेदोक्त प्रकरणानंतर त्यांनी 26 जुलै 1902 रोजी आपल्या संस्थानातील 50% रिक्त जागा मागासवर्गीयांसाठी राखून ठेवण्याचा आदेश काढला; आधुनिक भारतातील हे पहिले जातीआधारित आरक्षण. त्यांनी प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे केले (1917), सत्यशोधक चळवळीला आश्रय दिला आणि तरुण आंबेडकरांच्या मूकनायक (1920) ला पाठिंबा दिला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दलित वर्गाला राजकीयदृष्ट्या संघटित केले: वृत्तपत्रे मूकनायक (1920), बहिष्कृत भारत (1927), जनता (1930) आणि प्रबुद्ध भारत; बहिष्कृत हितकारिणी सभा (20 जुलै 1924); चवदार तळ्यावरील महाड सत्याग्रह (20 मार्च 1927) आणि मनुस्मृतीचे दहन (25 डिसेंबर 1927); नाशिक येथील काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह (1930); गांधीजींसोबत पुणे करार (1932); स्वतंत्र मजूर पक्ष (1936); पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (1945); आणि 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे बौद्ध धर्माचा स्वीकार. त्यांच्या ग्रंथांमध्ये Annihilation of Caste (1936) आणि The Problem of the Rupee (1923) यांचा समावेश आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

दर्पण — बाळशास्त्री जांभेकर, 6 जानेवारी 1832, पहिले मराठी वृत्तपत्र; दिग्दर्शन (1840), पहिले मराठी मासिक
शतपत्रे — लोकहितवादी (गोपाळ हरी देशमुख); निबंधमाला — विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
प्रार्थना समाज, 1867, मुंबई — संस्थापक आत्माराम पांडुरंग; रानडे व रा.गो. भांडारकर प्रमुख
फुले: मुलींची शाळा 1848; सत्यशोधक समाज 24 सप्टेंबर 1873; गुलामगिरी (1873), शेतकऱ्याचा असूड (1883); “महात्मा” 1888
आगरकर: केसरीचे पहिले संपादक (1881); सुधारक (1888); टिळक मराठा चे संपादक
शाहू महाराज: कोल्हापूर संस्थानात 50% आरक्षण, 26 जुलै 1902; मोफत सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण, 1917
कर्वे: विधवांसाठी आश्रम (1896, हिंगणे, पुणे); महिला विद्यापीठ 1916 (एस.एन.डी.टी.); भारतरत्न 1958
पंडिता रमाबाई: आर्य महिला समाज (1882), शारदा सदन (1889); ताराबाई शिंदे: स्त्रीपुरुषतुलना (1882)
वि.रा. शिंदे: डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (1906); गोखले: सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी (1905); भाऊराव पाटील: रयत शिक्षण संस्था (1919)
आंबेडकर: मूकनायक 1920; बहिष्कृत हितकारिणी सभा 1924; महाड 20 मार्च 1927; काळाराम मंदिर 1930; पुणे करार 1932; स्वतंत्र मजूर पक्ष 1936; दीक्षाभूमी, नागपूर, 14 ऑक्टोबर 1956

सोडवलेले उदाहरण

सुधारक आणि त्यांचे कार्य यांच्या जोड्या लावा: (a) आगरकर (b) शाहू महाराज (c) ताराबाई शिंदे (d) विठ्ठल रामजी शिंदे — (i) स्त्री आणि पुरुषांची तुलना करणारी सुरुवातीची स्त्रीवादी समीक्षा (ii) डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (iii) संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी आरक्षण (iv) सुधारक द्वारे राजकीय सुधारणेआधी सामाजिक सुधारणा.

उकल पाहा

आगरकरांनी आधी सामाजिक सुधारणेचा आग्रह धरल्याने टिळकांशी फारकत घेतली आणि 1888 मध्ये सुधारक स्थापन केले: (a)-(iv).
शाहू महाराजांच्या 1902 च्या आदेशाने कोल्हापूर संस्थानातील निम्म्या रिक्त जागा मागासवर्गीयांसाठी राखून ठेवल्या: (b)-(iii).
ताराबाई शिंदे यांनी स्त्री आणि पुरुषांच्या वर्तनाची तुलना करणारे स्त्रीपुरुषतुलना (1882) लिहिले: (c)-(i).
विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी 1906 मध्ये मुंबईत डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन स्थापन केले: (d)-(ii).

उत्तर: a-iv, b-iii, c-i, d-ii

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

वृत्तपत्रांच्या खुणा: दर्पण — जांभेकर (पहिले, 1832); सुधारक — आगरकर (सुधारणा); मूकनायक — आंबेडकर (“मुक्यांचा नायक”); केसरी (मराठी) आणि मराठा (इंग्रजी) — टिळक–आगरकर गट. आंबेडकरांची वृत्तपत्रे क्रमाने: “मू-ब-ज-प्र” मूकनायक, बहिष्कृत भारत, जनता, प्रबुद्ध भारत.

नेहमीच्या चुका

प्रार्थना समाजाची स्थापना आत्माराम पांडुरंग यांनी केली (1867); रानडे त्यात सामील होऊन त्याचे नेतृत्व केले, पण संस्थापक नव्हते.
आगरकर केसरीचे पहिले संपादक होते; टिळक मराठा चे संपादक होते. आगरकरांनी नंतर सुधारक सुरू केले.
डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (1906) म्हणजे विठ्ठल रामजी शिंदे; बहिष्कृत हितकारिणी सभा (1924) म्हणजे आंबेडकर.
महाड सत्याग्रह (1927) चवदार तळ्याच्या पाण्यासाठी होता; काळाराम (1930, नाशिक) मंदिर प्रवेशासाठी होता.
सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी (1905) म्हणजे गोखले; सत्यशोधक समाज (1873) म्हणजे फुले.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. सुधारक आणि त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था यांच्या जोड्या लावा:
(a) जोतीराव फुले (b) विठ्ठल रामजी शिंदे (c) बाबासाहेब आंबेडकर (d) भाऊराव पाटील
(i) रयत शिक्षण संस्था (ii) बहिष्कृत हितकारिणी सभा (iii) डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (iv) सत्यशोधक समाज

Match the reformers with the organisations they founded:
(a) Jyotirao Phule (b) Vitthal Ramji Shinde (c) B.R. Ambedkar (d) Bhaurao Patil
(i) Rayat Shikshan Sanstha (ii) Bahishkrit Hitakarini Sabha (iii) Depressed Classes Mission (iv) Satyashodhak Samaj

Q2. प्रकाशन आणि लेखक यांची पुढीलपैकी कोणती जोडी चुकीची आहे?

Which of the following pairs of publication and author is incorrectly matched?

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. शाहू महाराजांनी 1902 मध्ये कोल्हापूर संस्थानातील 50% रिक्त जागा मागासवर्गीयांसाठी राखून ठेवल्या.
2. महर्षी कर्वे यांनी 1916 मध्ये भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ स्थापन केले.
3. प्रार्थना समाजाची स्थापना म.गो. रानडे यांनी 1867 मध्ये पुणे येथे केली.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. Shahu Maharaj reserved 50% of vacancies in Kolhapur state for the backward classes in 1902.
2. Maharshi Karve founded the first women’s university in India in 1916.
3. The Prarthana Samaj was founded at Pune in 1867 by M.G. Ranade.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. कालानुक्रमे लावा:
1. सत्यशोधक समाजाची स्थापना
2. महाड चवदार तळे सत्याग्रह
3. दर्पण चा पहिला अंक
4. सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीची स्थापना

Arrange in chronological order:
1. Founding of the Satyashodhak Samaj
2. Mahad Chavdar Tale satyagraha
3. First issue of Darpan
4. Founding of the Servants of India Society

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · आधुनिक भारत · विषय 8 / 10

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, मवाळ व जहाल, टिळक, बंगालची फाळणी आणि स्वदेशी

INC, Moderates and Extremists, Tilak, Partition of Bengal and Swadeshi

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

ऊस उत्पादक विरुद्ध साखर कारखाना

बाहेरच्यांच्या मालकीचा एक साखर कारखाना ऊस उत्पादकांना फार कमी पैसे देतो आणि नफा बाहेर पाठवतो. उत्पादक संघटना बनवतात. ज्येष्ठ, सुशिक्षित आणि प्रतिष्ठित सदस्यांना वाटते की अध्यक्ष मुळात न्यायी आहे पण त्याला नीट माहिती नाही. म्हणून ते दरवर्षी गावातून किती पैसा बाहेर जातो याची आकडेवारी गोळा करतात, काळजीपूर्वक अर्ज लिहितात, शिष्टमंडळे पाठवतात आणि संचालक मंडळावर काही उत्पादक घ्यावेत अशी मागणी करतात. त्यांची पद्धत म्हणजे प्रार्थना, अर्ज आणि निषेध.

तरुण सदस्यांचा धीर सुटतो. ते म्हणतात, “आपण नम्रपणे मागितले म्हणून अध्यक्ष आपला नफा कधीच सोडणार नाही. त्याच्या कारखान्याला ऊस देणे थांबवा. आपला गूळ आपण बनवा. फक्त आपल्या लोकांकडूनच खरेदी करा. आपली मुले आपल्याच शाळांमध्ये पाठवा.” संघटना कमकुवत करण्यासाठी कारखाना ऊस क्षेत्राचे दोन विभाग करतो, तेव्हा तरुण गटाचा बहिष्कार वणव्यासारखा पसरतो. सुरतेच्या वार्षिक सभेत दोन्ही गटांमध्ये इतका संघर्ष होतो की संघटना फुटते, आणि कारखाना लगेच ज्येष्ठांना संचालक मंडळावर काही जागा देऊन बक्षीस देतो, तर तरुण नेत्यांना शिक्षा करतो. नऊ वर्षांनी ते लखनौ येथे पुन्हा एकत्र येतात. 1885 ते 1916 या काळातील मवाळ–जहाल कहाणी हीच आहे.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
गावातून बाहेर जाणाऱ्या पैशाची आकडेवारी	दादाभाई नौरोजी यांचा संपत्ती निःसारण सिद्धांत (drain theory)
“न्यायी” अध्यक्षाला नम्र अर्ज	ब्रिटिश न्यायावर मवाळांचा विश्वास; प्रार्थना, अर्ज, निषेध
बहिष्कार, स्वतःचा गूळ, स्वतःच्या शाळा	जहालांचा बहिष्कार, स्वदेशी आणि राष्ट्रीय शिक्षण
ऊस क्षेत्राचे दोन विभाग करणे	बंगालची फाळणी, 1905 (कर्झन)
वार्षिक सभेत संघटनेत फूट	सुरत फूट, 1907
ज्येष्ठांना मंडळावर जागा, तरुण नेत्यांना शिक्षा	मोर्ले–मिंटो सुधारणा (1909) आणि टिळकांना मंडालेची शिक्षा (1908); लखनौ येथे पुनर्मिलन, 1916

संकल्पना

काँग्रेसच्या आधी प्रादेशिक संस्था आल्या: ईस्ट इंडिया असोसिएशन (लंडन, 1866, दादाभाई नौरोजी), पुणे सार्वजनिक सभा (1870), इंडियन असोसिएशन (कलकत्ता, 1876, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी) आणि बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन (1885). भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे (Indian National Congress) पहिले अधिवेशन 28 डिसेंबर 1885 रोजी मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात 72 प्रतिनिधींसह व्यो.चं. बॅनर्जी यांच्या अध्यक्षतेखाली झाले; ए.ओ. ह्यूम संयोजक आणि लॉर्ड डफरिन व्हाइसरॉय होते. ते पुण्यात होणार होते, पण कॉलऱ्यामुळे मुंबईला हलवले. महत्त्वाची अधिवेशने: 1886 कलकत्ता (दादाभाई नौरोजी); 1887 मद्रास (बद्रुद्दीन तय्यबजी, पहिले मुस्लिम अध्यक्ष); 1888 अलाहाबाद (जॉर्ज यूल, पहिले युरोपीय); 1896 कलकत्ता (रहिमतुल्ला सयानी; वंदे मातरम् प्रथम गायले); 1905 बनारस (गोखले); 1906 कलकत्ता (दादाभाई नौरोजी; स्वराज्य हे ध्येय जाहीर); 1907 सुरत (रासबिहारी घोष; फूट); 1911 कलकत्ता (बि.ना. दर; जन गण मन प्रथम गायले); 1916 लखनौ (अं.च. मुजुमदार; पुनर्मिलन आणि मुस्लिम लीगशी लखनौ करार); 1917 कलकत्ता (ॲनी बेझंट, पहिल्या महिला अध्यक्ष).

मवाळ आणि जहाल यांच्यात मतभेद का होते? मवाळांचा (दादाभाई नौरोजी, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, गोखले, रानडे) असा विश्वास होता की ब्रिटिश राजवट एकूण ईश्वरी योजनेसारखी हितकारक आहे, ब्रिटिश जनतेला न्यायबुद्धी आहे, आणि भारताला साम्राज्याच्या चौकटीतच सुधारणांची गरज आहे. त्यांचे शस्त्र म्हणजे आर्थिक टीका, विशेषतः नौरोजींचा संपत्ती निःसारण सिद्धांत (Poverty and Un-British Rule in India) आणि र.चं. दत्त यांचा आर्थिक इतिहास, जो अर्ज आणि ठरावांद्वारे मांडला गेला. जहालांनी (लाल–बाल–पाल: लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल; आणि अरविंद घोष) पाहिले की अर्जांतून फारसे काही मिळाले नाही; त्यांचा ब्रिटिश हेतूंवर विश्वास नव्हता, आणि त्यांना स्वावलंबन व जनआंदोलनाद्वारे स्वराज्य हवे होते: बहिष्कार, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण. शोषणाचे निदान दोघांचे एकच होते; फरक ब्रिटिशांवरील विश्वासात आणि पद्धतीत होता.

लोकमान्य टिळक हे महाराष्ट्रातील जहालांचा आवाज होते. आगरकर आणि चिपळूणकरांसह त्यांनी न्यू इंग्लिश स्कूल (1880), डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (1884) आणि केसरी व मराठा (1881) ही वृत्तपत्रे स्थापन केली. लोकांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी गणेशोत्सव सार्वजनिक केला (1893) आणि शिवजयंती उत्सव सुरू केला (1895–96). 1897 मध्ये (याच वर्षी चापेकर बंधूंनी पुण्यात प्लेग कमिशनर रँडला गोळ्या घातल्या) त्यांना राजद्रोहासाठी तुरुंगवास झाला, आणि 1908 मध्ये मंडाले येथे सहा वर्षांची शिक्षा झाली; तेथे त्यांनी गीतारहस्य लिहिले. एप्रिल 1916 मध्ये, ॲनी बेझंट यांच्या मद्रासमधील लीगच्या आधी, त्यांनी बेळगाव येथे होमरूल लीग स्थापन केली; घोषणा होती “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच”. व्हॅलेंटाइन चिरोलने त्यांना “भारतीय असंतोषाचे जनक” म्हटले. कर्झनने जाहीर केलेली आणि 16 ऑक्टोबर 1905 रोजी अंमलात आलेली बंगालची फाळणी हिने स्वदेशी चळवळ पेटवली; डिसेंबर 1906 मध्ये ढाका येथे मुस्लिम लीगची स्थापना झाली; इंडियन कौन्सिल्स ॲक्ट, 1909 (मोर्ले–मिंटो) ने मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ आणले; आणि 1911 च्या दिल्ली दरबारात फाळणी रद्द झाली, तेव्हा राजधानी कलकत्त्याहून दिल्लीला हलवली गेली. महाराष्ट्रातील क्रांतिकारकांमध्ये वासुदेव बळवंत फडके (1879), चापेकर बंधू, सावरकरांचा मित्रमेळा आणि अभिनव भारत (नाशिक), आणि 1909 मध्ये नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन याला गोळ्या घालणारे अनंत कान्हेरे यांचा समावेश होता.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

काँग्रेस: 28 डिसेंबर 1885, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय, मुंबई; 72 प्रतिनिधी; अध्यक्ष व्यो.चं. बॅनर्जी; संस्थापक ए.ओ. ह्यूम; व्हाइसरॉय डफरिन
पहिले मुस्लिम अध्यक्ष बद्रुद्दीन तय्यबजी (1887, मद्रास); पहिले युरोपीय जॉर्ज यूल (1888); पहिल्या महिला ॲनी बेझंट (1917)
1896 कलकत्ता — वंदे मातरम् प्रथम गायले; 1911 कलकत्ता — जन गण मन प्रथम गायले
1906 कलकत्ता (दादाभाई नौरोजी): स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण हे ठराव
1907 सुरत (रासबिहारी घोष): फूट; 1916 लखनौ (अं.च. मुजुमदार): पुनर्मिलन आणि लखनौ करार
टिळक: केसरी (मराठी) आणि मराठा (इंग्रजी), 1881; सार्वजनिक गणेशोत्सव 1893; मंडाले — गीतारहस्य; होमरूल लीग, बेळगाव, एप्रिल 1916
बंगालची फाळणी: कर्झन; 16 ऑक्टोबर 1905 पासून अंमलात; 1911 मध्ये रद्द (दिल्ली दरबार); राजधानी दिल्लीला
मुस्लिम लीग: ढाका, डिसेंबर 1906; मोर्ले–मिंटो सुधारणा, 1909: स्वतंत्र मतदारसंघ
महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक: वासुदेव बळवंत फडके; चापेकर बंधू (रँड, 1897); अभिनव भारत (सावरकर, नाशिक); अनंत कान्हेरे (जॅक्सन, 1909)

सोडवलेले उदाहरण

विधान I: मवाळ अर्ज आणि ठरावांवर अवलंबून होते. विधान II: त्यांचा विश्वास होता की ब्रिटिश मुळात न्यायी आहेत आणि त्यांना योग्य माहिती दिल्यास ते सुधारणा देतील. विधान II हे विधान I चे योग्य स्पष्टीकरण आहे का?

उकल पाहा

विधान I सत्य आहे: अर्ज, निवेदने, ठराव आणि शिष्टमंडळे यांद्वारे घटनात्मक आंदोलन ही मवाळांची पद्धत होती.
विधान II सत्य आहे: नौरोजी आणि गोखले यांसारख्या नेत्यांचा ब्रिटिश उदारमतवादी परंपरा आणि ब्रिटिश न्यायबुद्धी यांवर विश्वास होता; ते ब्रिटिश राजवटीला नव्हे तर वाईट प्रशासकांना दोष देत.
II हे I चे स्पष्टीकरण देते का? होय: ब्रिटिश तर्कशुद्ध विनंतीला प्रतिसाद देतील असा त्यांचा विश्वास होता म्हणूनच अर्ज त्यांना योग्य वाटले. हा विश्वास नसलेल्या जहालांनी त्याऐवजी बहिष्कार निवडला.

उत्तर: दोन्ही विधाने सत्य असून विधान II हे विधान I चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

वर्षानुसार अधिवेशनांतील “पहिले”: 1885 बॅनर्जी (पहिले), 1887 तय्यबजी (पहिले मुस्लिम), 1888 यूल (पहिले युरोपीय), 1917 बेझंट (पहिल्या महिला). गीते: वंदे मातरम् 1896 मध्ये, जन गण मन 1911 मध्ये. फूट आणि पुनर्मिलन: सुरत 1907 → लखनौ 1916.

नेहमीच्या चुका

स्वराज्य हे ध्येय कलकत्ता 1906 (नौरोजी) येथे जाहीर झाले; पूर्ण स्वराज्य खूप नंतर लाहोर 1929 येथे आले.
टिळकांची होमरूल लीग एप्रिल 1916 मध्ये बेळगाव येथे स्थापन झाली; ॲनी बेझंट यांची सप्टेंबर 1916 मध्ये मद्रास (अड्यार) येथे.
बंगालची फाळणी 1905 मध्ये अंमलात आली आणि 1911 मध्ये रद्द झाली; राजधानी 1911 मध्ये दिल्लीला हलली, पण नवी दिल्लीचे उद्घाटन 1931 मध्येच झाले.
लखनौ करार (1916) काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात झाला; लखनौ अधिवेशनात मवाळ व जहाल यांचेही पुनर्मिलन झाले.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. 1885 मध्ये मुंबई येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते?

The first session of the Indian National Congress, held at Bombay in 1885, was presided over by:

Q2. काँग्रेस अधिवेशन आणि घटना यांची पुढीलपैकी कोणती जोडी बरोबर आहे?

Which of the following pairs of Congress session and event is correctly matched?

Q3. बाळ गंगाधर टिळकांबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. 1881 मध्ये केसरी आणि मराठा ही वृत्तपत्रे स्थापन करण्यात त्यांचा सहभाग होता.
2. मंडाले येथील तुरुंगवासात त्यांनी गीतारहस्य लिहिले.
3. त्यांची होमरूल लीग 1916 मध्ये मद्रास येथे स्थापन झाली.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements about Bal Gangadhar Tilak:
1. He was associated with founding the newspapers Kesari and Mahratta in 1881.
2. He wrote Gita Rahasya while imprisoned at Mandalay.
3. His Home Rule League was founded at Madras in 1916.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. कालानुक्रमे लावा:
1. बंगालची फाळणी अंमलात येते
2. काँग्रेसमधील सुरत फूट
3. अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना
4. दिल्ली दरबारात फाळणी रद्द

Arrange in chronological order:
1. Partition of Bengal comes into effect
2. Surat split of the Congress
3. Founding of the All-India Muslim League
4. Annulment of the partition at the Delhi Durbar

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · आधुनिक भारत · विषय 9 / 10

गांधीयुग ते स्वातंत्र्य (असहकार, सविनय कायदेभंग, चले जाव, महाराष्ट्रातील 1942)

The Gandhian Era to Independence (NCM, CDM, Quit India, 1942 in Maharashtra)

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

पंढरपूरची वारी

दर आषाढीला लाखो वारकरी पंढरपूरला चालत जातात. कोणालाही येण्यासाठी पैसे दिले जात नाहीत. प्रत्येक जातीचे शेतकरी, स्त्रिया, मजूर आणि दुकानदार शेजारी शेजारी चालतात. प्रत्येक गाव आपल्या प्रमुखाखाली आपली दिंडी बनवते, पण सगळे एकाच पालखीच्या मागे आणि एकाच नियमांनी चालतात: भांडण नाही, दारू नाही, पुढे घुसणे नाही. वारीची ताकद शस्त्रांत नसून संख्या, शिस्त आणि पाऊस व पायांचे फोड सहन करण्याच्या तयारीत असते.

गांधीजींच्या आधी राष्ट्रीय चळवळ म्हणजे मुख्यतः एखाद्या सभागृहातील वकिलांची बैठक होती. गांधीजींनी तिला वारी बनवले. असहकार, सविनय कायदेभंग आणि चले जाव चळवळी या सामान्य लोकांच्या प्रचंड वाटचाली होत्या; प्रत्येक जिल्ह्याचे आपले नेते, पण दिशा एकच. चौरीचौरा येथे जशी शिस्त मोडली, तसे त्यांनी वाटचाल थांबवली, जशी भांडण झाल्यास दिंडी थांबते. आणि सर्वात प्रसिद्ध चळवळ तर अक्षरशः चालण्यानेच सुरू झाली: मीठ बनवण्यासाठी दांडी यात्रा. 1942 मध्ये नेते अटकेत गेले तेव्हा दिंड्या स्वतःच पुढे चालत राहिल्या, आणि साताऱ्यात काहींनी तर आपले गावसरकारही स्थापन केले.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
लाखो लोक चालतात, प्रत्येक जात, स्त्रियाही	गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली जनआंदोलन: शेतकरी, कामगार, स्त्रिया सामील
कडक नियम: भांडण नाही	अहिंसा आणि सत्याग्रह
भांडण झाल्यास दिंडी थांबते	चौरीचौरा (फेब्रुवारी 1922) नंतर असहकार चळवळ मागे
चालणे हाच संदेश	दांडी यात्रा, 12 मार्च – 6 एप्रिल 1930: सविनय कायदेभंगाची सुरुवात
प्रमुख नसतानाही दिंड्या पुढे चालतात	चले जाव 1942: नेतृत्वहीन जनउठाव; साताऱ्याचे प्रतिसरकार, चिमूर

संकल्पना

गांधीजी 9 जानेवारी 1915 रोजी दक्षिण आफ्रिकेतून परतले आणि त्यांनी चंपारण (1917, नीळ उत्पादक), अहमदाबाद (1918, गिरणी कामगार; भारतातील त्यांचे पहिले उपोषण) आणि खेडा (1918, महसूल माफी) येथे सत्याग्रहाचा प्रयोग केला. रौलट कायदा (मार्च 1919) आणि जालियनवाला बाग हत्याकांड (13 एप्रिल 1919) यांमुळे ते सरकारविरोधी झाले. भारत सरकार कायदा, 1919 (माँटेग्यू–चेम्सफर्ड सुधारणा) ने प्रांतांमध्ये द्विदल शासन पद्धत (Dyarchy) आणली: पोलीस, जमीन महसूल आणि वित्त यांसारखे “राखीव” विषय गव्हर्नर व त्याच्या कार्यकारी मंडळाकडे राहिले, तर शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि स्थानिक स्वराज्य यांसारखे “हस्तांतरित” विषय विधिमंडळाला उत्तरदायी भारतीय मंत्र्यांकडे गेले. हे अशा वडिलांसारखे आहे जे मुलाला मुलांच्या शाळेची आणि बागेची जबाबदारी देतात पण पैशाच्या पेटीच्या किल्ल्या स्वतःकडे ठेवतात: काही बिघडले की दोष मुलाला मिळतो, पण निधी त्याच्या हाती नसतो. म्हणूनच द्विदल शासन अयशस्वी झाले आणि 1935 च्या कायद्याने प्रांतांमधून ते रद्द केले.

असहकार चळवळीला कलकत्त्याच्या विशेष अधिवेशनात (सप्टेंबर 1920) मान्यता मिळाली आणि नागपूर अधिवेशनात (डिसेंबर 1920) तिला दुजोरा मिळाला; नागपूर अधिवेशनाने काँग्रेसची भाषिक प्रांतांनुसार पुनर्रचनाही केली. ती 1 ऑगस्ट 1920 रोजी, टिळकांच्या निधनाच्या दिवशी, सुरू झाली, खिलाफत चळवळीशी जोडली गेली, आणि चौरीचौरा येथील हिंसाचारानंतर (5 फेब्रुवारी 1922) मागे घेतली गेली. त्यानंतर चि.रं. दास आणि मोतीलाल नेहरू यांनी विधिमंडळात आतून लढण्यासाठी स्वराज्य पक्ष (1923) स्थापन केला. सर्व सदस्य गोरे असलेल्या सायमन कमिशन (1928) आणि नेहरू अहवालानंतर लाहोर अधिवेशनाने (डिसेंबर 1929, जवाहरलाल नेहरू) पूर्ण स्वराज्याची मागणी केली, आणि 26 जानेवारी 1930 हा स्वातंत्र्य दिन म्हणून साजरा झाला. सविनय कायदेभंग चळवळ दांडी यात्रेने (12 मार्च – 6 एप्रिल 1930) सुरू झाली. गांधी–आयर्विन करारामुळे (5 मार्च 1931) ती थांबली, त्यानंतर गांधीजी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेला उपस्थित राहिले; 1932 मध्ये ती पुन्हा सुरू झाली. रॅम्से मॅक्डोनाल्डच्या जातीय निवाड्यामुळे (1932) गांधीजींनी येरवडा येथे उपोषण केले आणि आंबेडकरांसोबत पुणे करार (24 सप्टेंबर 1932) झाला, ज्याने दलित वर्गासाठीच्या स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी सर्वसाधारण मतदारसंघात राखीव जागा दिल्या.

भारत सरकार कायदा, 1935 ने प्रांतिक स्वायत्तता दिली; 1937 मध्ये काँग्रेस मंत्रिमंडळे सत्तेवर आली (मुंबईत बा.गं. खेर) आणि भारताला युद्धात ओढल्याच्या निषेधार्थ 1939 मध्ये त्यांनी राजीनामे दिले. विनोबा भावे हे पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही होते (1940). क्रिप्स मिशनच्या (1942) अपयशानंतर अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने 8 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आताचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) “करा किंवा मरा” या घोषणेसह चले जाव (Quit India) ठराव संमत केला. 9 ऑगस्टच्या पहाटे नेत्यांना अटक झाली; अरुणा असफ अली यांनी ध्वज फडकवला आणि उषा मेहता यांनी मुंबईतून गुप्त काँग्रेस रेडिओ चालवला. महाराष्ट्रात 1942: 16 ऑगस्ट 1942 रोजी चिमूर (चंद्रपूर) आणि आष्टी (वर्धा) येथे उठाव; क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली साताऱ्याचे प्रतिसरकार (समांतर सरकार) (1943–46); नंदुरबार येथील शाळकरी हुतात्मा शिरीषकुमार. त्याआधी सविनय कायदेभंग चळवळीत सोलापुरात लष्करी कायदा (मार्शल लॉ) लागू झाला (1930) आणि तेथील चार जणांना 12 जानेवारी 1931 रोजी फाशी देण्यात आली, आणि 12 डिसेंबर 1930 रोजी मुंबईत बाबू गेनू परदेशी कापडाच्या ट्रकखाली चिरडले गेले. शेवटचा टप्पा: मुंबईतील नाविक बंड (फेब्रुवारी 1946), कॅबिनेट मिशन (1946), माउंटबॅटन योजना (3 जून 1947) आणि भारतीय स्वातंत्र्य कायदा (जुलै 1947).

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

गांधीजी परतले 9 जानेवारी 1915; चंपारण 1917; अहमदाबाद व खेडा 1918
भारत सरकार कायदा 1919: प्रांतांमध्ये द्विदल शासन — राखीव (पोलीस, वित्त, जमीन महसूल) विरुद्ध हस्तांतरित (शिक्षण, आरोग्य, स्थानिक स्वराज्य) विषय
असहकार: कलकत्ता विशेष अधिवेशन (सप्टेंबर 1920), नागपूर (डिसेंबर 1920); चौरीचौरा, 5 फेब्रुवारी 1922 नंतर मागे
लाहोर 1929 (जवाहरलाल नेहरू): पूर्ण स्वराज्य; 26 जानेवारी 1930 पहिला स्वातंत्र्य दिन
दांडी यात्रा: 12 मार्च – 6 एप्रिल 1930; गांधी–आयर्विन करार: 5 मार्च 1931; दुसरी गोलमेज परिषद 1931 (गांधीजी उपस्थित)
पुणे करार: 24 सप्टेंबर 1932, गांधी–आंबेडकर, स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी राखीव जागा
भारत सरकार कायदा 1935: प्रांतिक स्वायत्तता; 1937 मुंबई मंत्रिमंडळ बा.गं. खेर; पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही विनोबा भावे (1940)
चले जाव: 8 ऑगस्ट 1942, गवालिया टँक मैदान, मुंबई; “करा किंवा मरा”
महाराष्ट्र: चिमूर व आष्टी (16 ऑगस्ट 1942); साताऱ्याचे प्रतिसरकार — नाना पाटील (1943–46); सोलापूर मार्शल लॉ 1930; बाबू गेनू, 12 डिसेंबर 1930
नाविक बंड, मुंबई, फेब्रुवारी 1946; माउंटबॅटन योजना 3 जून 1947

सोडवलेले उदाहरण

फेब्रुवारी 1922 मध्ये असहकार चळवळ शिखरावर असताना गांधीजींनी ती का मागे घेतली, आणि त्यानंतर काँग्रेसच्या राजकारणात काय घडले?

उकल पाहा

5 फेब्रुवारी 1922 रोजी चौरीचौरा (गोरखपूर जिल्हा) येथे जमावाने पोलीस ठाणे पेटवले, त्यात वीसहून अधिक पोलीस मारले गेले.
गांधीजींच्या मते अहिंसेशिवाय सत्याग्रह हा सत्याग्रह नव्हता; चळवळ हिंसक होऊन चिरडली जाईल आणि लोक अजून पुरेसे शिस्तबद्ध नाहीत अशी त्यांना भीती वाटली.
काँग्रेस कार्यकारी समितीने बार्डोली येथे बैठक घेऊन चळवळ स्थगित केली; मार्च 1922 मध्ये गांधीजींना अटक झाली.
मतभेद निर्माण झाले: चि.रं. दास आणि मोतीलाल नेहरू यांनी विधिमंडळाच्या निवडणुका लढवून आतून अडथळा आणण्यासाठी स्वराज्य पक्ष (1923) स्थापन केला, तर “अपरिवर्तनवादी” गांधीजींच्या विधायक कार्यक्रमाला चिकटून राहिले.

उत्तर: चौरीचौरा येथील हिंसाचारामुळे; त्यातून स्वराज्यवादी विरुद्ध अपरिवर्तनवादी हा वाद निर्माण झाला.

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

दशकानुसार गांधीजींच्या तीन जनचळवळी: 1920 असहकार → 1930 सविनय कायदेभंग → 1942 चले जाव. प्रत्येकीचे निमित्त: जालियनवाला/खिलाफत → सायमन कमिशन/पूर्ण स्वराज्य → क्रिप्स अपयश. द्विदल शासनासाठी लक्षात ठेवा “राखीव = राज्यकर्त्यांकडे; हस्तांतरित = हिंदी मंत्र्यांकडे”.

नेहमीच्या चुका

प्रांतांमधील द्विदल शासन 1919 च्या कायद्याने आले; 1935 च्या कायद्याने ते प्रांतांमधून रद्द करून केंद्रात प्रस्तावित केले (कधीही अंमलात आले नाही).
चले जाव ठरावाचा पहिला मसुदा कार्यकारी समितीने वर्धा येथे (जुलै 1942) तयार केला, पण अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने तो 8 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईत संमत केला.
पूर्ण स्वराज्य लाहोर (1929) येथे जाहीर झाले, कराची (1931) येथे नव्हे; कराचीने मूलभूत हक्कांचा ठराव संमत केला.
पुणे करार (1932) जातीय निवाड्यानंतर आंबेडकर आणि गांधीजींच्या बाजूने केला गेला; तो गांधी–आयर्विन कराराचा (1931) भाग नव्हता.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने 8 ऑगस्ट 1942 रोजी चले जाव ठराव कोठे संमत केला?

The Quit India resolution was adopted by the All India Congress Committee on 8 August 1942 at:

Q2. महाराष्ट्रातील घटना आणि ठिकाण यांची पुढीलपैकी कोणती जोडी चुकीची आहे?

Which of the following pairs of event and place in Maharashtra is incorrectly matched?

Q3. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. भारत सरकार कायदा, 1919 अन्वये प्रांतिक विषयांची राखीव आणि हस्तांतरित अशी विभागणी केली गेली.
2. भारत सरकार कायदा, 1935 ने प्रांतिक पातळीवर द्विदल शासन पद्धत आणली.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. Under the Government of India Act, 1919, provincial subjects were divided into reserved and transferred subjects.
2. The Government of India Act, 1935 introduced dyarchy at the provincial level.
Which of the statements given above is/are correct?

Q4. कालानुक्रमे लावा:
1. गांधी–आयर्विन करार
2. चौरीचौरा घटना
3. पुणे करार
4. लाहोर येथील पूर्ण स्वराज्य ठराव

Arrange in chronological order:
1. Gandhi–Irwin Pact
2. Chauri Chaura incident
3. Poona Pact
4. Purna Swaraj resolution at Lahore

↑ विषयसूचीकडे परत

इतिहास · महाराष्ट्र · विषय 10 / 10

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि राज्याची निर्मिती (1960)

The Samyukta Maharashtra Movement and the State’s Formation (1960)

पूर्ण झाले म्हणून खूण करा

असं समजा…

एकत्र कुटुंबाच्या घराची वाटणी

तीन मराठी भाषिक भाऊ वेगवेगळे राहतात. थोरला गुजराती चुलत भावांसोबत एका मोठ्या एकत्र कुटुंबात (मुंबई राज्य) राहतो. दुसऱ्याचे नागपूरमधील, मुख्यतः हिंदी बोलणाऱ्या घरात (मध्य प्रदेश) लग्न झाले आहे. तिसरा तेलुगू भाषिक घरात (हैदराबाद संस्थान) राहतो. घरात आपलीच भाषा बोलली जाईल अशा एकाच छताखाली त्या सर्वांना एकत्र राहायचे आहे.

निर्णय घेण्यासाठी वडीलधारी मंडळी नेमली जातात. पहिल्या दोन समित्या म्हणतात की कुटुंबांची भाषेनुसार वाटणी होऊच नये. तिसरी, अधिक ज्येष्ठ समिती सुचवते की थोरल्याच्या घराने बाकीच्या दोन भावांना सामावून घ्यावे आणि चुलत भावांसोबतच राहावे: दोन भाषांचे घर. भाऊ नकार देतात. खरा संघर्ष मुंबईतील मोठ्या घरावरून आहे, जे भाऊ आणि चुलत भाऊ दोघांनाही हवे आहे. पोलीस निदर्शकांवर गोळीबार करतात तेव्हा आंदोलनाला दुःखद वळण लागते. शेवटी 1960 मध्ये घराची वाटणी होते: मराठी भावांना मुंबईसह महाराष्ट्र मिळतो आणि चुलत भावांना गुजरात. नव्या घरात दुर्लक्ष झाल्याची भावना होऊ नये म्हणून दुसऱ्या भावाला लेखी कराराद्वारे (नागपूर करार) न्याय्य वाट्याचे आश्वासन दिले गेले.

रोजच्या जीवनात	परीक्षेच्या विषयात
तीन घरांत तीन भाऊ	मराठी प्रदेश मुंबई राज्य, मध्य प्रदेश (विदर्भ) आणि हैदराबाद (मराठवाडा) यांत विभागलेले
पहिल्या दोन समित्या: भाषेनुसार वाटणी नको	दार आयोग आणि जे.व्ही.पी. समिती (1948–49)
ज्येष्ठ समिती: दोन भाषांचे एक घर	राज्य पुनर्रचना आयोग (1955) आणि द्वैभाषिक मुंबई राज्य (1956)
वादग्रस्त शहरातील घर	मुंबई शहर: संघर्षाचा केंद्रबिंदू
दुसऱ्या भावाला लेखी वचन	नागपूर करार (1953): विदर्भाचा वाटा, नागपूरचे हिवाळी अधिवेशन
शेवटी घराची वाटणी	मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960: 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र आणि गुजरात

संकल्पना

काँग्रेसने 1920 च्या नागपूर अधिवेशनात भाषिक प्रांतांचे तत्त्व स्वीकारले होते. स्वातंत्र्यानंतर मराठी भाषिक मुंबई राज्य (पश्चिम महाराष्ट्र, कोकण, मुंबई शहर), मध्य प्रांत व वऱ्हाड, म्हणजे नंतरचा मध्य प्रदेश (विदर्भ), आणि हैदराबाद संस्थान (मराठवाडा; सप्टेंबर 1948 च्या पोलीस कारवाईने निजामापासून मुक्त, 17 सप्टेंबर हा मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिन म्हणून स्मरला जातो) यांत विखुरलेले होते. संयुक्त महाराष्ट्राची मागणी 1946 मध्ये बेळगाव येथील मराठी साहित्य संमेलनात मांडली गेली, आणि त्यातून शंकरराव देव यांच्या नेतृत्वाखाली संयुक्त महाराष्ट्र परिषद स्थापन झाली. पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भातील नेत्यांमध्ये झालेल्या अकोला कराराने (1947) उपप्रांतांसह संयुक्त राज्याचा प्रस्ताव मांडला. पण दार आयोग (1948) आणि जे.व्ही.पी. समिती (जवाहरलाल नेहरू, वल्लभभाई पटेल, पट्टाभि सीतारामय्या, 1949) या दोघांनीही राष्ट्रीय ऐक्याच्या काळजीपोटी तूर्त भाषावार पुनर्रचना न करण्याचा सल्ला दिला.

पोट्टी श्रीरामलू यांच्या 1952 मधील उपोषणातील मृत्यूमुळे आंध्र राज्य (1953) निर्माण करावे लागले आणि राज्य पुनर्रचना आयोग (States Reorganisation Commission) (फजल अली, सोबत के.एम. पणिक्कर आणि एच.एन. कुंझरू) नेमला गेला. दरम्यान नागपूर कराराने (28 सप्टेंबर 1953) विदर्भाला निधी व नोकऱ्यांचा न्याय्य वाटा आणि नागपूर येथे विधिमंडळाचे वार्षिक अधिवेशन यांचे आश्वासन दिले; हिवाळी अधिवेशनाचा उगम हाच. आयोगाच्या अहवालाने (1955) द्वैभाषिक मुंबई राज्य आणि स्वतंत्र विदर्भ राज्याची शिफारस केली. आंदोलने सुरू झाली: 21 नोव्हेंबर 1955 रोजी मुंबईत फ्लोरा फाउंटन येथे पोलिसांनी निदर्शकांवर गोळीबार केला, आणि जानेवारी 1956 मध्ये केंद्राने मुंबई शहर केंद्रशासित करण्याचा प्रस्ताव मांडल्यानंतर आणखी गोळीबार झाले. या आंदोलनात सुमारे 106 जण हुतात्मा झाले; फ्लोरा फाउंटनचे नाव हुतात्मा चौक ठेवण्यात आले. चिं.द्वा. देशमुख यांनी निषेध म्हणून 1956 मध्ये केंद्रीय अर्थमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला. सर्वपक्षीय आघाडी असलेली संयुक्त महाराष्ट्र समिती 6 फेब्रुवारी 1956 रोजी पुणे येथे स्थापन झाली; एस.एम. जोशी सरचिटणीस होते; तिच्या नेत्यांमध्ये श्री.अ. डांगे, आचार्य प्र.के. अत्रे (ज्यांच्या मराठा वृत्तपत्राने मोहीम चालवली), प्रबोधनकार ठाकरे, सेनापती बापट, केशवराव जेधे, आणि अण्णाभाऊ साठे व अमर शेख यांसारखे शाहीर होते.

राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 अन्वये 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी द्वैभाषिक मुंबई राज्य अस्तित्वात आले; त्यात आता गुजरात, सौराष्ट्र आणि कच्छसह विदर्भ व मराठवाडा यांचा समावेश होता; यशवंतराव चव्हाण त्याचे मुख्यमंत्री झाले. चळवळ थांबली नाही: 1957 च्या निवडणुकीत समितीला मोठे यश मिळाले, आणि महागुजरात चळवळीलाही (इंदुलाल याज्ञिक) गुजराती राज्य हवे होते. शेवटी संसदेने मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960 संमत केला, आणि 1 मे 1960 रोजी मुंबईसह महाराष्ट्र आणि गुजरात यांचा जन्म झाला. यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री आणि श्रीप्रकाश पहिले राज्यपाल झाले; 1 मे हा महाराष्ट्र दिन. काही प्रश्न अजून अपूर्ण आहेत: कर्नाटकशी असलेला बेळगाव–कारवार–निपाणी सीमावाद (1967 चा महाजन आयोगाचा अहवाल महाराष्ट्राने फेटाळला, आणि महाराष्ट्राने 2004 मध्ये हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात नेले), आणि प्रादेशिक समतोल, ज्यासाठी अनुच्छेद 371(2) राष्ट्रपतींना राज्यपालांवर विदर्भ, मराठवाडा आणि उर्वरित महाराष्ट्रासाठी स्वतंत्र विकास मंडळांची विशेष जबाबदारी सोपवण्याची मुभा देतो.

महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे

काँग्रेसने नागपूर अधिवेशनात भाषिक प्रांत स्वीकारले, 1920
1956 पूर्वी: विदर्भ मध्य प्रदेशात; मराठवाडा हैदराबाद संस्थानात (सप्टेंबर 1948 मध्ये मुक्त; 17 सप्टेंबर)
बेळगाव मराठी साहित्य संमेलन, 1946 — संयुक्त महाराष्ट्राचा ठराव; शंकरराव देव यांच्या नेतृत्वाखाली परिषद
दार आयोग (1948) आणि जे.व्ही.पी. समिती (1949) — तात्काळ भाषावार राज्यांविरुद्ध
नागपूर करार, 28 सप्टेंबर 1953 — विदर्भासाठी हमी; नागपूर येथे वार्षिक अधिवेशन
राज्य पुनर्रचना आयोग: फजल अली, के.एम. पणिक्कर, एच.एन. कुंझरू; 1955 च्या अहवालात द्वैभाषिक मुंबई राज्य आणि स्वतंत्र विदर्भाची शिफारस
फ्लोरा फाउंटन गोळीबार, 21 नोव्हेंबर 1955; सुमारे 106 हुतात्मे → हुतात्मा चौक; चिं.द्वा. देशमुख यांचा राजीनामा (1956)
संयुक्त महाराष्ट्र समिती: स्थापना 6 फेब्रुवारी 1956, पुणे; सरचिटणीस एस.एम. जोशी; आचार्य अत्रे, डांगे, प्रबोधनकार ठाकरे, सेनापती बापट
द्वैभाषिक मुंबई राज्य: 1 नोव्हेंबर 1956 (मुख्यमंत्री य.ब. चव्हाण); मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960 → महाराष्ट्र, 1 मे 1960
पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण; पहिले राज्यपाल श्रीप्रकाश; अनुच्छेद 371(2) — विकास मंडळे

सोडवलेले उदाहरण

नांदेड (मराठवाडा) जवळील एका गावाचा 1947 ते 1960 या काळातील प्रशासकीय प्रवास सांगा.

उकल पाहा

1947 मध्ये नांदेड निजामाच्या हैदराबाद संस्थानात होते; हे संस्थान स्वातंत्र्याच्या वेळी भारतात सामील झाले नाही.
सप्टेंबर 1948 च्या पोलीस कारवाईनंतर (ऑपरेशन पोलो) हैदराबाद संस्थान भारताचा भाग झाले; नांदेड हैदराबाद राज्यातच राहिले.
राज्य पुनर्रचना कायद्यानुसार 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी मराठवाडा द्वैभाषिक मुंबई राज्यात समाविष्ट झाला.
मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960 ने मुंबई राज्याचे विभाजन केले तेव्हा 1 मे 1960 रोजी मराठवाडा महाराष्ट्राचा भाग झाला.

उत्तर: हैदराबाद संस्थान/राज्य (1956 पर्यंत) → द्वैभाषिक मुंबई राज्य (1956) → महाराष्ट्र (1 मे 1960)

परीक्षेसाठी झटपट युक्ती

समित्यांचा क्रम “दा-जे-रा” (दार 1948, जे.व्ही.पी. 1949, राज्य पुनर्रचना आयोग 1955): पहिल्या दोघांनी भाषावार राज्यांना नकार दिला, तिसऱ्याने द्वैभाषिक तडजोड दिली. महत्त्वाच्या तारखांची साखळी: 21 नोव्हें. 1955 गोळीबार → 6 फेब्रु. 1956 समिती → 1 नोव्हें. 1956 द्वैभाषिक राज्य → 1 मे 1960 महाराष्ट्र.

नेहमीच्या चुका

राज्य पुनर्रचना आयोगाने संयुक्त महाराष्ट्राची शिफारस केली नाही; त्याने द्वैभाषिक मुंबई राज्य आणि स्वतंत्र विदर्भाची शिफारस केली.
यशवंतराव चव्हाण द्वैभाषिक मुंबई राज्याचे (1956 पासून) आणि नंतर महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री (1960) होते; 1955 च्या गोळीबाराच्या वेळी मोरारजी देसाई मुंबईचे आधीचे मुख्यमंत्री होते.
नागपूर करार (1953) विदर्भाच्या हमींबाबत होता; अकोला करार (1947) हा उपप्रांतांबाबतचा आधीचा करार होता.
मराठवाडा हैदराबाद संस्थानातून आणि विदर्भ मध्य प्रदेशातून आला; परीक्षक ही दोन्ही अदलाबदल करतात.

सराव · प्रश्नपत्रिकेप्रमाणे मराठीत, खाली इंग्रजी प्रश्न · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा

Q1. पुढील विधाने विचारात घ्या:
1. राज्य पुनर्रचना आयोगाने मुंबई शहरासह स्वतंत्र मराठी भाषिक राज्याची शिफारस केली.
2. राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 अन्वये विदर्भ आणि मराठवाडा द्वैभाषिक मुंबई राज्याचा भाग झाले.
3. मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960 अन्वये 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्राची निर्मिती झाली.
वरीलपैकी कोणते विधान/कोणती विधाने बरोबर आहे/आहेत?

Consider the following statements:
1. The States Reorganisation Commission recommended a separate Marathi-speaking state including Bombay city.
2. Under the States Reorganisation Act, 1956, Vidarbha and Marathwada became part of the bilingual Bombay State.
3. Maharashtra was formed on 1 May 1960 under the Bombay Reorganisation Act, 1960.
Which of the statements given above is/are correct?

Q2. कालानुक्रमे लावा:
1. मुंबईत फ्लोरा फाउंटन येथे पोलीस गोळीबार
2. दार आयोगाचा अहवाल
3. द्वैभाषिक मुंबई राज्याची निर्मिती
4. नागपूर करार

Arrange in chronological order:
1. Police firing at Flora Fountain, Bombay
2. Report of the Dar Commission
3. Creation of the bilingual Bombay State
4. Nagpur Pact

Q3. मुंबई आणि संयुक्त महाराष्ट्राचा प्रश्न केंद्राने ज्या पद्धतीने हाताळला त्याच्या निषेधार्थ कोणत्या नेत्याने केंद्रीय अर्थमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला?

Which leader resigned as Union Finance Minister in protest against the Centre’s handling of the Bombay and Samyukta Maharashtra question?

Q4. राज्यघटनेचा अनुच्छेद 371(2) कशाशी संबंधित आहे?

Article 371(2) of the Constitution relates to:

↑ विषयसूचीकडे परत