शेवटच्या आठवड्याची उजळणी

उजळणी पत्रक

प्रत्येक विषयाची एका ओळीतील उपमा आणि महत्त्वाची सूत्रे. परीक्षेच्या आदल्या रात्री वाचा; एखादी ओळ वाचून पूर्ण संकल्पना आठवत नसेल, तर तो विषय पुन्हा उघडा.

झटपट गणित: हे पाठ असलेच पाहिजे

खालील प्रत्येक किंमत तोंडपाठ असावी; परीक्षा हॉलमध्ये ती मोजत बसायची नाही. या संख्या टाइप केलेल्या नाहीत, build ने तयार केलेल्या आहेत, त्यामुळे अचूक आहेत.

वर्ग

n	n²	n	n²	n	n²
1²	1	2²	4	3²	9
4²	16	5²	25	6²	36
7²	49	8²	64	9²	81
10²	100	11²	121	12²	144
13²	169	14²	196	15²	225
16²	256	17²	289	18²	324
19²	361	20²	400	21²	441
22²	484	23²	529	24²	576
25²	625	26²	676	27²	729
28²	784	29²	841	30²	900

घन

n	n³	n	n³	n	n³
1³	1	2³	8	3³	27
4³	64	5³	125	6³	216
7³	343	8³	512	9³	729
10³	1000	11³	1331	12³	1728
13³	2197	14³	2744	15³	3375

2 चे घात

2ⁿ		2ⁿ		2ⁿ
2⁰	1	2¹	2	2²	4
2³	8	2⁴	16	2⁵	32
2⁶	64	2⁷	128	2⁸	256
2⁹	512	2¹⁰	1024	2¹¹	2048
2¹²	4096	2¹³	8192	2¹⁴	16384
2¹⁵	32768	2¹⁶	65536

अपूर्णांक ↔ टक्केवारी

	%		%
1/2	50%	1/3	33.33%
1/4	25%	1/5	20%
1/6	16.67%	1/7	14.29%
1/8	12.5%	1/9	11.11%
1/10	10%	1/11	9.09%
1/12	8.33%	1/16	6.25%
1/20	5%	1/25	4%

विभाज्यतेचे नियम

भाजक	नियम
2	शेवटचा अंक सम
3	अंकांची बेरीज 3 ने भाग जाणारी
4	शेवटचे दोन अंक 4 ने भाग जाणारे
5	शेवटी 0 किंवा 5
6	2 आणि 3 दोन्हींनी भाग जाणारी
8	शेवटचे तीन अंक 8 ने भाग जाणारे
9	अंकांची बेरीज 9 ने भाग जाणारी
11	(विषम स्थानांच्या अंकांची बेरीज) − (सम स्थानांच्या अंकांची बेरीज) 0 किंवा 11 च्या पटीत

स्थिरांक व लॉग


√2	1.414
√3	1.732
√5	2.236
π	3.1416 ≈ 22/7
e	2.718
log₁₀ 2	0.3010
log₁₀ 3	0.4771
log₁₀ 7	0.8451
ln 10	2.3026

त्रिकोणमितीय किंमती

	0°	30°	45°	60°	90°
sin	0	1/2	1/√2	√3/2	1
cos	1	√3/2	1/√2	1/2	0
tan	0	1/√3	1	√3	—

इतिहास

सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ, बौद्ध व जैन धर्म

महागड्या पूजांना कंटाळलेले गाव: गावातील पुरोहिताचे यज्ञ महागडे झाले आणि नांगरणीसाठी लागणाऱ्या बैलांचे बळी जाऊ लागले, तेव्हा दोन स्थानिक गुरूंनी लोकांच्याच भाषेत सदाचाराचा साधा मार्ग सांगितला: हाच बौद्ध व जैन धर्मांचा उदय.

हडप्पा 1921 (दयाराम सहानी, रावी नदीकाठी); मोहेंजोदडो 1922 (रा.दा. बॅनर्जी, सिंधू नदीकाठी)
खास स्थळे: लोथल — गोदी; कालीबंगन — नांगरलेले शेत, अग्निवेदी; धोलावीरा — जलाशय; राखीगढी (हरियाणा) — भारतातील सर्वात मोठे स्थळ; दायमाबाद (महाराष्ट्र) — कांस्य रथ
ऋग्वेद: 10 मंडले, 1028 सूक्ते; गायत्री मंत्र मंडल 3 मध्ये; पुरुषसूक्त (चार वर्ण) मंडल 10 मध्ये
दाशराज्ञ युद्ध (दहा राजांचे युद्ध) परुष्णी (रावी) नदीकाठी: भरत टोळीचा सुदास विजयी
उत्तर वैदिक: लोखंड (कृष्ण अयस), रंगीत राखाडी मृद्भांडी, गंगेचे मैदान, कठोर वर्णव्यवस्था, मोठे यज्ञ
बुद्ध: लुंबिनी (जन्म), बोधगया (ज्ञानप्राप्ती), सारनाथ (पहिले प्रवचन), कुशीनगर (महापरिनिर्वाण)
बौद्ध धर्मपरिषदा (संगीती): पहिली राजगृह (अजातशत्रू), दुसरी वैशाली (कालाशोक), तिसरी पाटलिपुत्र (अशोक, मोग्गलिपुत्त तिस्स), चौथी कुंडलवन, काश्मीर (कनिष्क, वसुमित्र; महायान फूट)
त्रिपिटक (पाली): सुत्तपिटक, विनयपिटक, अभिधम्मपिटक
जैन धर्म: ऋषभदेव पहिले, पार्श्वनाथ 23 वे, महावीर 24 वे तीर्थंकर; महावीरांनी ब्रह्मचर्य हे 5 वे व्रत जोडले
जैन परिषदा: पहिली पाटलिपुत्र (स्थूलभद्र); दुसरी वल्लभी (देवर्धी क्षमाश्रमण) — धर्मग्रंथांचे संकलन

महाराष्ट्रातील राजवंश आणि वारकरी संत (सातवाहन ते यादव; ज्ञानेश्वर ते तुकाराम)

पिढ्यान् पिढ्या बांधलेले गावचे मंदिर: प्रत्येक राजघराण्याने महाराष्ट्राच्या भूमीवर आपले स्मारक सोडले, आणि संतांनी त्याच भूमीवर भक्तीचे मंदिर उभारले: ज्ञानेश्वरांनी पाया रचला, नामदेवांनी विस्तार केला, एकनाथांनी खांब दिला आणि तुकाराम कळस झाले.

सातवाहन राजधानी: प्रतिष्ठान (पैठण); संस्थापक सिमुक; सर्वश्रेष्ठ गौतमीपुत्र सातकर्णी (गौतमी बलश्रीचा नाशिक शिलालेख)
हाल — महाराष्ट्री प्राकृतमधील गाथासप्तशती; सातवाहनांनी सर्वात जुनी भूमिदाने दिली
वाकाटक: प्रभावतीगुप्ता (चंद्रगुप्त दुसरा याची कन्या) पालक म्हणून; प्रवरसेन दुसरा — सेतुबंध; हरिषेण — उत्तरकालीन अजिंठा लेणी
राष्ट्रकूट: संस्थापक दंतिदुर्ग; कृष्ण पहिला — कैलास मंदिर, वेरूळ; अमोघवर्ष पहिला — कविराजमार्ग, राजधानी मान्यखेट
देवगिरीचे यादव: भिल्लम पाचवा (संस्थापक), सिंघण, रामचंद्र (अल्लाउद्दीन खिलजीकडून पराभव, 1296); मंत्री हेमाद्री
ज्ञानेश्वरी: 1290, नेवासे; ज्ञानेश्वरांची समाधी आळंदी, 1296
नामदेव: गुरू ग्रंथसाहिबात 61 पदे; एकनाथ: पैठण, एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण
तुकाराम: देहू, गाथा; रामदास: दासबोध, मनाचे श्लोक (समर्थ संप्रदाय, वारकरी नव्हे)
महानुभाव पंथ: चक्रधर स्वामी; म्हाइंभटांचे लीळाचरित्र (पहिले मराठी गद्य चरित्र)

शिवाजी महाराज आणि स्वराज्य: प्रशासन आणि अष्टप्रधान मंडळ

पगारी विभागप्रमुख असलेला सहकारी साखर कारखाना: विभागप्रमुखांना उसाची जमीन न देता पगार देणाऱ्या सुव्यवस्थित सहकारी साखर कारखान्याप्रमाणे, शिवाजी महाराजांनी वंशपरंपरागत जहागीरदारांऐवजी रोख वेतन घेणाऱ्या, नेमलेल्या व बदलता येणाऱ्या आठ मंत्र्यांद्वारे स्वराज्य चालवले.

जन्म 19 फेब्रुवारी 1630, शिवनेरी; आई-वडील शहाजी व जिजाबाई
अफझलखानाचा वध प्रतापगड, 10 नोव्हेंबर 1659; शाहिस्तेखानावर लाल महाल, पुणे येथे छापा, 1663
पुरंदरचा तह, 1665, मिर्झाराजे जयसिंगाशी: 23 किल्ले दिले, 12 राखले
राज्याभिषेक रायगड, 6 जून 1674, गागाभट्टांच्या हस्ते; राज्याभिषेक शक सुरू; निधन 3 एप्रिल 1680, रायगड
अष्टप्रधान: पेशवा — सामान्य प्रशासन; अमात्य — जमाखर्च; सचिव — पत्रव्यवहार; मंत्री — राजाच्या नोंदी, गुप्तहेर; सेनापती — सैन्य; सुमंत — परराष्ट्र व्यवहार; न्यायाधीश — न्याय; पंडितराव — धर्म व दानधर्म
न्यायाधीश व पंडितराव वगळता सर्व अष्टप्रधानांना लष्करी मोहिमांवर पाठवले जाऊ शकत असे
चौथाई = 25% (एक-चतुर्थांश); सरदेशमुखी = 10% (एक-दशांश), अतिरिक्त
किल्ल्यावरील अधिकारी: हवालदार, सबनीस, सरनौबत (आणि कारखानीस), नियंत्रणासाठी वेगवेगळ्या जातींमधून
घोडदळ: बारगीर (सरकारी घोडा) विरुद्ध शिलेदार (स्वतःचा घोडा); जलदुर्ग: सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, कुलाबा

पेशवे आणि मराठा महासंघ (1818 पर्यंत)

मुनीम चालवत असलेला एकत्र कुटुंबाचा व्यापार: मालकाचे नाव फलकावर राहते पण कारभार मुनीमाच्या हाती जातो आणि चुलत भावांच्या शाखा दुकानांचे मार्ग वेगळे होतात, अशा एकत्र कुटुंबाच्या व्यापाराप्रमाणे पेशव्यांनी छत्रपतींसाठी मराठा राज्य चालवले; पण भांडणाऱ्या शाखांमुळे 1818 मध्ये इंग्रजांनी सगळे ताब्यात घेतले.

बाळाजी विश्वनाथ — पेशवा 1713; मुघल सनदा 1719 (दख्खनच्या सहा सुभ्यांची चौथाई व सरदेशमुखी)
पहिला बाजीराव: पालखेड 1728 (निजाम); दिल्लीवर धडक 1737; चिमाजी अप्पा पोर्तुगीजांकडून वसई जिंकतो 1739
नानासाहेब पेशवा: सांगोला करार 1750; पानिपतची तिसरी लढाई, 14 जानेवारी 1761 (अहमदशहा अब्दाली)
थोरले माधवराव: राक्षसभुवन 1763; थेऊर येथे निधन 1772
पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध 1775–82: सुरतचा तह 1775, पुरंदरचा तह 1776, वडगावचा तह 1779, सालबाईचा तह 1782
वसईचा तह, 31 डिसेंबर 1802: दुसरा बाजीराव तैनाती फौज स्वीकारतो
दुसरे युद्ध 1803–05: असई, लासवारी; देवगावचा तह (भोसले) आणि सुर्जी-अंजनगावचा तह (शिंदे), 1803
तिसरे युद्ध 1817–18: खडकी, कोरेगाव (1 जानेवारी 1818), आष्टी; दुसऱ्या बाजीरावाला निवृत्तिवेतन देऊन बिठूरला
महासंघातील घराणी: शिंदे — ग्वाल्हेर; होळकर — इंदूर; गायकवाड — बडोदा; भोसले — नागपूर

ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार: तैनाती फौज, संस्थाने खालसा धोरण, जमीन महसूल पद्धती

सुरक्षा एजन्सी नेमणारी गृहनिर्माण संस्था: तैनाती फौज हा “संरक्षणाचा” करार होता: एजन्सीचे रक्षक तुमच्याच आवारात तुमच्या खर्चाने राहतात, तिचा पर्यवेक्षक तुमच्या कार्यालयात बसतो, तुम्ही इतर कोणाशी व्यवहार करू शकत नाही, आणि पैसे देता आले नाहीत तर जमीन द्यावी लागते; शेवटी एजन्सीच तुमची मालक बनते.

तैनाती फौज: लॉर्ड वेलस्ली, 1798; प्रथम स्वीकार हैदराबादचा निजाम (1798)
इतर: म्हैसूर 1799, तंजावर 1799, अवध 1801, पेशवे 1802 (वसई), भोसले व शिंदे 1803
अटी: संस्थानाच्या खर्चाने ब्रिटिश सैन्य, ब्रिटिश रेसिडेंट, इतर युरोपीय नाहीत, स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण नाही
संस्थाने खालसा धोरण: लॉर्ड डलहौसी; पहिले सातारा 1848; तसेच जैतपूर, संबलपूर, बघाट, उदयपूर, झाशी, नागपूर (1854)
अवध 1856 मध्ये गैरकारभाराच्या कारणावरून खालसा, खालसा धोरणानुसार नव्हे
कायमधारा पद्धत: कॉर्नवॉलिस, 1793, बंगाल–बिहार–ओरिसा; जमीनदार मालक; महसूल कायमचा निश्चित
रयतवारी: थॉमस मन्रो आणि अलेक्झांडर रीड; मद्रास व मुंबई इलाखे; शेतकऱ्याशी थेट करार
महालवारी: होल्ट मॅकेंझी, 1822 चा नियम VII; गाव (महाल) हे एकक; वायव्य प्रांत, पंजाब
दख्खनचे दंगे, 1875 (सुपे, पुणे) → दख्खन कृषक सहाय्य कायदा, 1879

1857 चा उठाव (महाराष्ट्राच्या सहभागासह)

साखर कारखान्यातील संप: 1857 हा अशा कारखान्यातील संपासारखा होता, जो एका अपमानावरून कामगारांनी सुरू केला, ज्यात आपापल्या तक्रारी घेऊन संतप्त शेतकरी आणि बेदखल झालेले जुने मालक सामील झाले, जो इतर युनिटमधील निष्ठावान कामगारांच्या मदतीने चिरडला गेला, आणि ज्याचा शेवट संचालक मंडळ बरखास्त होऊन सरकारने ताबा घेण्यात झाला.

मंगल पांडे (34 वी BNI), बराकपूर, 29 मार्च 1857; मीरत येथे उद्रेक, 10 मे 1857; दिल्ली 11 मे रोजी ताब्यात
तात्कालिक कारण: एनफिल्ड रायफलची चरबी लावलेली काडतुसे; गव्हर्नर-जनरल: लॉर्ड कॅनिंग
कानपूर — नानासाहेब, तात्या टोपे; लखनौ — बेगम हजरत महल; झाशी — राणी लक्ष्मीबाई; जगदीशपूर — कुंवरसिंह; बरेली — खान बहादूर खान
ब्रिटिश सेनापती: निकोल्सन, हडसन (दिल्ली); कॉलिन कॅम्पबेल (लखनौ, कानपूर); ह्यू रोज (झाशी)
तात्या टोपे: जन्म येवला (नाशिक); शिवपुरी येथे फाशी, 18 एप्रिल 1859
महाराष्ट्र: कोल्हापूर येथे 27 वी NI, 31 जुलै 1857; रंगो बापूजी (सातारा); भागोजी नाईक (भिल्ल, अहमदनगर–नाशिक)
भारत सरकार कायदा, 1858: ब्रिटिश राजसत्तेची राजवट, भारतमंत्री + भारत परिषद (15 सदस्य), व्हाइसरॉय
राणीचा जाहीरनामा, 1 नोव्हेंबर 1858, अलाहाबाद: खालसा धोरणाचा त्याग
अर्थ लावणे: सावरकर — The Indian War of Independence of 1857 (1909); एस.एन. सेन — Eighteen Fifty-Seven; आर.सी. मजुमदार — “ना पहिले, ना राष्ट्रीय, ना स्वातंत्र्ययुद्ध”

महाराष्ट्रातील समाजसुधारक (फुले, रानडे, आगरकर, शाहू, आंबेडकर, कर्वे…)

गावचा पाण्याचा हौद खुला करणे: काही जातींना स्पर्शही करू न दिलेल्या पाण्याच्या हौदासमोर, फुल्यांनी आपला स्वतःचा हौद सर्वांसाठी खुला केला, रानड्यांनी पंचायतीचे हळूहळू मन वळवले, आगरकर म्हणाले नवे मंदिर बांधण्याआधी हौद स्वच्छ करा, शाहूंनी राजसत्तेचा वापर केला, कर्व्यांनी वगळलेल्यांसाठी स्वतंत्र घर उभारले, आणि आंबेडकरांनी हक्क म्हणून सार्वजनिक हौदावर मोर्चा नेला.

दर्पण — बाळशास्त्री जांभेकर, 6 जानेवारी 1832, पहिले मराठी वृत्तपत्र; दिग्दर्शन (1840), पहिले मराठी मासिक
शतपत्रे — लोकहितवादी (गोपाळ हरी देशमुख); निबंधमाला — विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
प्रार्थना समाज, 1867, मुंबई — संस्थापक आत्माराम पांडुरंग; रानडे व रा.गो. भांडारकर प्रमुख
फुले: मुलींची शाळा 1848; सत्यशोधक समाज 24 सप्टेंबर 1873; गुलामगिरी (1873), शेतकऱ्याचा असूड (1883); “महात्मा” 1888
आगरकर: केसरीचे पहिले संपादक (1881); सुधारक (1888); टिळक मराठा चे संपादक
शाहू महाराज: कोल्हापूर संस्थानात 50% आरक्षण, 26 जुलै 1902; मोफत सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण, 1917
कर्वे: विधवांसाठी आश्रम (1896, हिंगणे, पुणे); महिला विद्यापीठ 1916 (एस.एन.डी.टी.); भारतरत्न 1958
पंडिता रमाबाई: आर्य महिला समाज (1882), शारदा सदन (1889); ताराबाई शिंदे: स्त्रीपुरुषतुलना (1882)
वि.रा. शिंदे: डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (1906); गोखले: सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी (1905); भाऊराव पाटील: रयत शिक्षण संस्था (1919)
आंबेडकर: मूकनायक 1920; बहिष्कृत हितकारिणी सभा 1924; महाड 20 मार्च 1927; काळाराम मंदिर 1930; पुणे करार 1932; स्वतंत्र मजूर पक्ष 1936; दीक्षाभूमी, नागपूर, 14 ऑक्टोबर 1956

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, मवाळ व जहाल, टिळक, बंगालची फाळणी आणि स्वदेशी

ऊस उत्पादक विरुद्ध साखर कारखाना: मवाळ म्हणजे कारखान्याच्या अध्यक्षाच्या न्यायबुद्धीवर विश्वास ठेवून नम्र अर्ज लिहिणारे ऊस उत्पादक; जहाल म्हणजे ऊसपुरवठा थांबवा, आपला गूळ आपण बनवा आणि आपल्या शाळा आपण चालवा असे म्हणणारे: तक्रार एकच, पद्धत वेगळी; आणि 1907 ची सुरत सभा म्हणजे उत्पादक संघात पडलेली फूट.

काँग्रेस: 28 डिसेंबर 1885, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय, मुंबई; 72 प्रतिनिधी; अध्यक्ष व्यो.चं. बॅनर्जी; संस्थापक ए.ओ. ह्यूम; व्हाइसरॉय डफरिन
पहिले मुस्लिम अध्यक्ष बद्रुद्दीन तय्यबजी (1887, मद्रास); पहिले युरोपीय जॉर्ज यूल (1888); पहिल्या महिला ॲनी बेझंट (1917)
1896 कलकत्ता — वंदे मातरम् प्रथम गायले; 1911 कलकत्ता — जन गण मन प्रथम गायले
1906 कलकत्ता (दादाभाई नौरोजी): स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण हे ठराव
1907 सुरत (रासबिहारी घोष): फूट; 1916 लखनौ (अं.च. मुजुमदार): पुनर्मिलन आणि लखनौ करार
टिळक: केसरी (मराठी) आणि मराठा (इंग्रजी), 1881; सार्वजनिक गणेशोत्सव 1893; मंडाले — गीतारहस्य; होमरूल लीग, बेळगाव, एप्रिल 1916
बंगालची फाळणी: कर्झन; 16 ऑक्टोबर 1905 पासून अंमलात; 1911 मध्ये रद्द (दिल्ली दरबार); राजधानी दिल्लीला
मुस्लिम लीग: ढाका, डिसेंबर 1906; मोर्ले–मिंटो सुधारणा, 1909: स्वतंत्र मतदारसंघ
महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक: वासुदेव बळवंत फडके; चापेकर बंधू (रँड, 1897); अभिनव भारत (सावरकर, नाशिक); अनंत कान्हेरे (जॅक्सन, 1909)

गांधीयुग ते स्वातंत्र्य (असहकार, सविनय कायदेभंग, चले जाव, महाराष्ट्रातील 1942)

पंढरपूरची वारी: गांधीजींनी स्वातंत्र्यलढ्याला वारीसारखे रूप दिले: प्रत्येक जातीचे लाखो सामान्य लोक कडक शिस्तीत एकत्र चालतात, प्रत्येक गावाची दिंडी तिच्या प्रमुखाखाली असते, शिस्त मोडली तर वाटचाल थांबते, आणि चालणे (दांडी) हाच संदेश बनतो.

गांधीजी परतले 9 जानेवारी 1915; चंपारण 1917; अहमदाबाद व खेडा 1918
भारत सरकार कायदा 1919: प्रांतांमध्ये द्विदल शासन — राखीव (पोलीस, वित्त, जमीन महसूल) विरुद्ध हस्तांतरित (शिक्षण, आरोग्य, स्थानिक स्वराज्य) विषय
असहकार: कलकत्ता विशेष अधिवेशन (सप्टेंबर 1920), नागपूर (डिसेंबर 1920); चौरीचौरा, 5 फेब्रुवारी 1922 नंतर मागे
लाहोर 1929 (जवाहरलाल नेहरू): पूर्ण स्वराज्य; 26 जानेवारी 1930 पहिला स्वातंत्र्य दिन
दांडी यात्रा: 12 मार्च – 6 एप्रिल 1930; गांधी–आयर्विन करार: 5 मार्च 1931; दुसरी गोलमेज परिषद 1931 (गांधीजी उपस्थित)
पुणे करार: 24 सप्टेंबर 1932, गांधी–आंबेडकर, स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी राखीव जागा
भारत सरकार कायदा 1935: प्रांतिक स्वायत्तता; 1937 मुंबई मंत्रिमंडळ बा.गं. खेर; पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही विनोबा भावे (1940)
चले जाव: 8 ऑगस्ट 1942, गवालिया टँक मैदान, मुंबई; “करा किंवा मरा”
महाराष्ट्र: चिमूर व आष्टी (16 ऑगस्ट 1942); साताऱ्याचे प्रतिसरकार — नाना पाटील (1943–46); सोलापूर मार्शल लॉ 1930; बाबू गेनू, 12 डिसेंबर 1930
नाविक बंड, मुंबई, फेब्रुवारी 1946; माउंटबॅटन योजना 3 जून 1947

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि राज्याची निर्मिती (1960)

एकत्र कुटुंबाच्या घराची वाटणी: तीन वेगवेगळ्या घरांत विखुरलेले मराठी भाषिक भाऊ स्वतःचे एक घर मागतात, त्यात त्यांचे आणि त्यांच्या गुजराती चुलत भावांचेही दावे असलेले शहरातील मोठे घरही येते; त्याप्रमाणे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीने मुंबई राज्य, मध्य प्रदेश आणि हैदराबाद येथील मराठी प्रदेश एकत्र करून 1 मे 1960 रोजी मुंबई राजधानी असलेला महाराष्ट्र निर्माण केला.

काँग्रेसने नागपूर अधिवेशनात भाषिक प्रांत स्वीकारले, 1920
1956 पूर्वी: विदर्भ मध्य प्रदेशात; मराठवाडा हैदराबाद संस्थानात (सप्टेंबर 1948 मध्ये मुक्त; 17 सप्टेंबर)
बेळगाव मराठी साहित्य संमेलन, 1946 — संयुक्त महाराष्ट्राचा ठराव; शंकरराव देव यांच्या नेतृत्वाखाली परिषद
दार आयोग (1948) आणि जे.व्ही.पी. समिती (1949) — तात्काळ भाषावार राज्यांविरुद्ध
नागपूर करार, 28 सप्टेंबर 1953 — विदर्भासाठी हमी; नागपूर येथे वार्षिक अधिवेशन
राज्य पुनर्रचना आयोग: फजल अली, के.एम. पणिक्कर, एच.एन. कुंझरू; 1955 च्या अहवालात द्वैभाषिक मुंबई राज्य आणि स्वतंत्र विदर्भाची शिफारस
फ्लोरा फाउंटन गोळीबार, 21 नोव्हेंबर 1955; सुमारे 106 हुतात्मे → हुतात्मा चौक; चिं.द्वा. देशमुख यांचा राजीनामा (1956)
संयुक्त महाराष्ट्र समिती: स्थापना 6 फेब्रुवारी 1956, पुणे; सरचिटणीस एस.एम. जोशी; आचार्य अत्रे, डांगे, प्रबोधनकार ठाकरे, सेनापती बापट
द्वैभाषिक मुंबई राज्य: 1 नोव्हेंबर 1956 (मुख्यमंत्री य.ब. चव्हाण); मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960 → महाराष्ट्र, 1 मे 1960
पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण; पहिले राज्यपाल श्रीप्रकाश; अनुच्छेद 371(2) — विकास मंडळे

भूगोल

पृथ्वीचे अंतरंग, भूपट्ट विवर्तनिकी, भूकंप आणि ज्वालामुखी

उकळत्या दुधावरची साय: शिलावरण म्हणजे गरम दुधाच्या पातेल्यावरची साय: खालचे दूध ढवळत राहते आणि वरची साय तुकड्यांत फुटते; हे तुकडे एकमेकांपासून दूर जातात, एकमेकांवर आदळतात आणि एकमेकांना घासून सरकतात.

थर: भूकवच → प्रावरण (~2,900 किमीपर्यंत) → बाह्य गाभा (द्रव) → अंतर्गाभा (घन); पृथ्वीची त्रिज्या ~6,371 किमी
विलगता: कॉनरॅड (भूकवचाच्या आत), मोहो (भूकवच/प्रावरण), गुटेनबर्ग (प्रावरण/गाभा), लेहमन (बाह्य/अंतर्गाभा)
P-लहरी: सर्वांत वेगवान, अनुतरंग, घन व द्रव दोन्हीतून जातात; S-लहरी: अवतरंग, फक्त घनातून; पृष्ठीय लहरी: शेवटी पोहोचतात, सर्वाधिक विध्वंसक
केंद्र (Focus / Hypocentre) = पृथ्वीच्या आत जिथे भूकंप सुरू होतो तो बिंदू; अपिकेंद्र (Epicentre) = त्याच्या थेट वर पृष्ठभागावरचा बिंदू
रिश्टर मापनपद्धती लॉगरिदमिक आहे: एक एकक वाढल्यास लहरींचा आयाम 10 पट आणि ऊर्जा सुमारे 32 पट
सीमा: अपसारी (मध्य-अटलांटिक पर्वतरांग), अभिसारी (हिमालय, अँडीज, जपान), रूपांतरित (सॅन अँड्रियास)
वेगनर: खंडवहन, 1912; होम्स: प्रावरणातील अभिसरण प्रवाह; हेस: सागरतळ विस्तार; भूपट्ट विवर्तनिकी: 1967 पासून
दख्खनचे पठार (Deccan Traps): भेगी उद्रेकांतून तयार झालेला बेसाल्ट, ~6.6 कोटी वर्षांपूर्वी
कोयना 1967: जलाशय-प्रेरित भूकंप; किल्लारी (लातूर) 30 सप्टेंबर 1993
भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी: बॅरन बेट (अंदमान); लोणार विवर सरोवर: उल्कापात, रामसर स्थळ (2020)

अक्षांश, रेखांश आणि वेळ (भारतीय प्रमाण वेळ, कालविभागांची गणिते)

प्रत्येक गावाचा स्वतःचा मध्यान्ह विरुद्ध रेल्वे स्टेशनचे घड्याळ: प्रत्येक गावात सावली सर्वांत लहान होते तो त्या गावाचा स्थानिक वेळ; संपूर्ण देश पाळतो ते स्टेशनचे घड्याळ म्हणजे प्रमाण वेळ (IST, 82°30′ पू. रेखावृत्तावर आधारित).

24 तासांत 360° → प्रति तास 15°, प्रति अंश 4 मिनिटे, रेखांशाच्या प्रति 1′ ला 4 सेकंद
एखाद्या ठिकाणाच्या पूर्वेला = वेळेत पुढे (मिळवा); पश्चिमेला = मागे (वजा करा)
ग्रीनिचच्या विरुद्ध बाजू: फरक काढण्यासाठी रेखांशांची बेरीज करा
IST रेखावृत्त 82°30′ पू., मिर्झापूर (उ.प्र.) मधून; IST = GMT + 5:30
प्रमाण रेखावृत्त 5 राज्यांतून जाते: उ.प्र., म.प्र., छत्तीसगड, ओडिशा, आंध्र प्रदेश
भारत: सुमारे 68°7′ पू.–97°25′ पू. आणि 8°4′ उ.–37°6′ उ. (मुख्य भूमी); पूर्व-पश्चिम वेळेतील फरक जवळजवळ 2 तास
कर्कवृत्त 8 राज्यांतून जाते: गुजरात, राजस्थान, म.प्र., छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, मिझोराम
अक्षांशाचा 1° ≈ सगळीकडे 111 किमी; रेखांशाचा 1° ≈ विषुववृत्तावर 111 किमी, ध्रुवांवर 0
आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ≈ 180°: पश्चिमेकडे ओलांडताना एक दिवस मिळवा, पूर्वेकडे ओलांडताना एक दिवस वजा करा

वातावरण, वायुदाब पट्टे, कोरिऑलिस बल आणि ग्रहीय वारे

जत्रेच्या मैदानावरचा भंडारा आणि पाळणा: भंडाऱ्याच्या चुलीवरच्या वाफेसारखी हवा सर्वांत गरम जागेवर वर चढते, दूर जाऊन खाली उतरते आणि जमिनीलगत परत वाहते; फिरत्या पृथ्वीवर हा प्रवाह फिरत्या पाळण्यावरून फेकलेल्या चेंडूसारखा वळतो.

घटक: N₂ ~78%, O₂ ~21%, Ar ~0.93%, CO₂ ~0.04%
तपांबर: हवामानाचा थर, विषुववृत्तावर सर्वांत जाड (~18 किमी), ध्रुवांवर सर्वांत पातळ (~8 किमी); सामान्य तापमान ऱ्हास दर ~6.5 °C प्रति किमी
ओझोनचा थर: स्थितांबर; आयनांबर (रेडिओ लहरी): उष्णतांबर; सर्वांत थंड थर: मध्यांबर
दाबपट्टे: विषुववृत्तीय कमी, उपोष्ण जास्त (~30°), उपध्रुवीय कमी (~60°), ध्रुवीय जास्त
तापीय पट्टे: विषुववृत्तीय कमी आणि ध्रुवीय जास्त; गतिजन्य पट्टे: उपोष्ण जास्त आणि उपध्रुवीय कमी
कोरिऑलिस बल ∝ sin(अक्षांश): विषुववृत्तावर शून्य, ध्रुवांवर कमाल; उत्तर गोलार्धात उजवीकडे, दक्षिणेत डावीकडे (फेरेलचा नियम)
उत्तर गोलार्धातील चक्रीवादळ: घड्याळाच्या उलट दिशेने आत; प्रतिचक्रीवादळ: घड्याळाच्या दिशेने बाहेर (दक्षिण गोलार्धात उलट)
डोलड्रम्स = विषुववृत्तीय शांत पट्टा; अश्व अक्षांश = उपोष्ण जास्त दाबाचा शांत पट्टा
व्यापारी वारे → विषुववृत्ताकडे; पश्चिमी वारे → उपध्रुवीय कमी दाबाकडे (दक्षिण गोलार्धात गर्जणारे चाळीस); ध्रुवीय पूर्वी वारे
वाऱ्याचे नाव तो ज्या दिशेकडून येतो त्यावरून

भारतीय मान्सूनची कार्यपद्धती (ITCZ, जेट प्रवाह, एल निनो, IOD)

उन्हाळ्यातले तापलेले स्वयंपाकघर आणि अंगणातील थंड हौद: उन्हाळ्यात जमीन म्हणजे तापलेले स्वयंपाकघर, जे अंगणातील थंड हौदाकडून (हिंदी महासागर) दमट हवा ओढून घेते; हिवाळ्यात प्रवाह उलटतो — हा ऋतूनुसार होणारा उलटा प्रवाह म्हणजेच मान्सून.

जुलैमध्ये ITCZ / मान्सून द्रोणी गंगेच्या मैदानावर (~20°–25° उ.); आग्नेय व्यापारी वारे विषुववृत्त ओलांडतात, उजवीकडे वळतात आणि नैर्ऋत्य मान्सून बनतात
मान्सूनपूर्वी उपोष्ण पश्चिमी जेट प्रवाह हिमालयाच्या उत्तरेकडे सरकतो; द्वीपकल्पावर उष्णकटिबंधीय पूर्वी जेट प्रवाह (~15° उ.) सुरू होतो
केरळमध्ये सामान्य आगमन ~1 जून; संपूर्ण देश ~8 जुलै; पश्चिम राजस्थानातून माघार ~17 सप्टेंबरपासून
दोन शाखा: अरबी समुद्र (पश्चिम घाट, प्रतिरोध पाऊस) आणि बंगालचा उपसागर (ईशान्य भारत, गंगेचे मैदान)
पर्जन्यछाया: पश्चिम घाटाची वाऱ्याच्या विरुद्ध (पूर्व) बाजू — मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा
एल निनो: उबदार मध्य/पूर्व पॅसिफिक, सहसा कमकुवत मान्सून; ला निना: सहसा चांगला मान्सून; ENSO = एल निनो + दक्षिणी दोलन
धन IOD: पश्चिम हिंदी महासागर पूर्वेपेक्षा उबदार, मान्सूनला अनुकूल
पश्चिमी विक्षोभ (भूमध्य समुद्राकडून, पश्चिमी जेट प्रवाहामार्गे): वायव्य भारतात हिवाळी पाऊस, रब्बी गव्हाला मदत
ईशान्य (माघारी) मान्सून: तमिळनाडू किनाऱ्याचा मुख्य पावसाळा (ऑक्टोबर–डिसेंबर)
IMD नुसार “सामान्य” मान्सून: LPA च्या 96–104%; LPA = 87 सेमी (1971–2020)

सागरी प्रवाह आणि भरती-ओहोटी

डबेवाल्यांचे चक्र: सागरी प्रवाह डबेवाल्यांच्या साखळीसारखे बंद चक्रात फिरतात: उष्ण “भरलेले डबे” उष्ण कटिबंधाकडून ध्रुवांकडे जातात, थंड “रिकामे डबे” विषुववृत्ताकडे परत येतात, आणि जिथे दोन्ही प्रवाह एकमेकांना ओलांडतात तिथे स्टेशनवर गर्दी आणि लगबग असते.

चालना देणारे घटक: ग्रहीय वारे, कोरिऑलिस बल, किनाऱ्याचा आकार, तापमान/क्षारता (तापलवणी) फरक
प्रवाह-वर्तुळे: उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या दिशेने, दक्षिणेत घड्याळाच्या उलट दिशेने
उष्ण प्रवाह: खंडांचे पूर्व किनारे (गल्फ स्ट्रीम, कुरोशिओ, ब्राझील, अगुल्हास, पूर्व ऑस्ट्रेलियन)
शीत प्रवाह: खंडांचे पश्चिम किनारे (कॅनरी, बेंग्वेला, हम्बोल्ट/पेरू, कॅलिफोर्निया, पश्चिम ऑस्ट्रेलियन); तसेच लॅब्राडोर, ओयाशिओ
शीत प्रवाह + वाळवंट: अटाकामा–हम्बोल्ट, नामिब–बेंग्वेला, सहारा–कॅनरी, सोनोरन–कॅलिफोर्निया
उष्ण-शीत संगमावरील मासेमारी क्षेत्रे: ग्रँड बँक्स (गल्फ स्ट्रीम + लॅब्राडोर), जपानजवळ (कुरोशिओ + ओयाशिओ)
उत्तर हिंदी महासागरातील प्रवाह मान्सूननुसार दिशा बदलतात
उधाणाची भरती: अमावास्या आणि पौर्णिमा (सूर्य, पृथ्वी, चंद्र एका रेषेत); भांगाची भरती: अष्टमी (काटकोनात)
भरती दिवस ≈ 24 तास 50 मिनिटे; लागोपाठच्या भरतींमधील अंतर ≈ 12 तास 25 मिनिटे
भारतातील सर्वाधिक भरती कक्षा: खंबातचे आखात; जगात: फंडीचा उपसागर

भारताचे प्राकृतिक विभाग आणि जलप्रणाली

गावातल्या घराच्या छपरावरचे पावसाचे पाणी: भारताचे पाणी घराच्या छपरासारखे वाहते: मागची उंच, बर्फाच्छादित भिंत (हिमालय) वर्षभर नद्यांना पाणी पुरवते, तर दख्खन हे असे छप्पर आहे ज्याचा माथा (पश्चिम घाट) पश्चिम कडेजवळ आहे, म्हणून बहुतेक पाणी लांबचा प्रवास करून पूर्वेकडे वाहते.

सहा विभाग (NCERT): हिमालय, उत्तर भारतीय मैदान, द्वीपकल्पीय पठार, भारतीय वाळवंट, किनारी मैदाने, बेटे
हिमालयाच्या रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे: हिमाद्री (बृहद्) → हिमाचल (लघु) → शिवालिक; दून हिमाचल आणि शिवालिक यांच्यामध्ये
मैदानाचे पट्टे: भाबर (गोटे) → तराई (दलदल) → भांगर (जुना गाळ, कंकर) आणि खादर (नवा गाळ)
पश्चिम घाट: सलग, अधिक उंच; पूर्व घाट: खंडित, कमी उंच
अनैमुडी (2,695 मी, अन्नामलाई): द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वोच्च शिखर
पश्चिम किनारी मैदान: अरुंद, खाड्या; पूर्व किनारी मैदान: रुंद, त्रिभुज प्रदेश
नर्मदा आणि तापी: खचदऱ्यांतून पश्चिमवाहिनी, खाड्या तयार करतात
गंगा: भारतातील सर्वांत लांब नदी (~2,525 किमी); गोदावरी: सर्वांत लांब द्वीपकल्पीय नदी (~1,465 किमी), “दक्षिण गंगा”
हिमालयीन नद्या: बारमाही, पूर्ववर्ती, त्रिभुज प्रदेश; द्वीपकल्पीय नद्या: हंगामी, अधिक जुन्या, प्रौढ दऱ्या

लोकसंख्या आणि जनगणना (घनता, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, नागरीकरण; जनगणना 2011 ची आकडेवारी, जनगणनेची सद्यःस्थिती काळजीपूर्वक मांडलेली)

मुख्याध्यापकांचे दर दहा वर्षांनी होणारे शाळा सर्वेक्षण: जनगणना म्हणजे दर दहा वर्षांनी प्रत्येक व्यक्तीची संपूर्ण मोजणी, जशी मुख्याध्यापक प्रत्येक विद्यार्थ्याची मोजणी करतात; घनता, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता आणि नागरीकरण ही त्या मोजणीतून काढलेली साधी गुणोत्तरे आहेत.

जनगणना 2011: 15 वी जनगणना, स्वातंत्र्यानंतरची 7 वी; शेवटची पूर्ण झालेली जनगणना (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत)
जनगणना 2027 (16 वी, पहिली डिजिटल, जातनिहाय गणनेसह): घरयादी एप्रिल–सप्टेंबर 2026; बहुतेक राज्यांत लोकसंख्या गणना 25 जानेवारी–28 फेब्रुवारी 2027; संदर्भ दिनांक 1 मार्च 2027 (हिमाच्छादित भागांसाठी 1 ऑक्टोबर 2026)
भारत 2011: ~121.09 कोटी; वृद्धी ~17.7%; घनता 382; लिंग गुणोत्तर 943; साक्षरता 74.04% (तात्पुरती) / 72.98% (अंतिम); नागरी ~31%
महाराष्ट्र 2011: 11.24 कोटी (उ.प्र. नंतर 2 रा); घनता 365; लिंग गुणोत्तर 929; साक्षरता 82.34%; नागरी ~45.2%
सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर: केरळ 1,084; सर्वांत कमी: हरियाणा 879
सर्वाधिक घनता: बिहार 1,106; सर्वांत कमी: अरुणाचल प्रदेश 17
साक्षर = 7+ वयाची, समजून वाचू-लिहू शकणारी व्यक्ती
जनगणना नगर: लोकसंख्या ≥ 5,000, घनता ≥ 400/चौ. किमी, ≥ 75% पुरुष मुख्य कामगार बिगरशेती
लिंग गुणोत्तर = दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया; दशवार्षिक वृद्धी = (P₂ − P₁) ÷ P₁ × 100
पहिली जनगणना 1872; पहिली समकालिक जनगणना 1881; जनगणना अधिनियम 1948

महाराष्ट्र: कोकण, सह्याद्री आणि दख्खनचे पठार

डोंगरउतारावरचा वाडा: पुढचे अंगण, उंच जिना, मोठी गच्ची: महाराष्ट्राची रचना डोंगरउतारावरच्या वाड्यासारखी आहे: समुद्राकडेचे अरुंद पुढचे अंगण (कोकण), दगडी उंच जिना (सह्याद्रीचा कडा) आणि पूर्वेकडे हळूहळू उतरणारी, थरांवर थर ओतून बनलेली प्रचंड गच्ची (दख्खनचे पठार).

क्षेत्रफळ 3,07,713 चौ. किमी (3 रे मोठे राज्य); किनारा ~720 किमी
36 जिल्हे (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत; पालघर, 2014, सर्वांत नवा); 6 महसूल विभाग
नामांतरे: औरंगाबाद → छत्रपती संभाजीनगर; उस्मानाबाद → धाराशिव; अहमदनगर → अहिल्यानगर
कळसूबाई 1,646 मी (अहिल्यानगर): महाराष्ट्राचे सर्वोच्च शिखर; साल्हेर 1,567 मी (नाशिक): दुसरे
घाट: थळ/कसारा (मुंबई–नाशिक), बोर (मुंबई–पुणे), कुंभार्ली (कराड–चिपळूण), आंबा (कोल्हापूर–रत्नागिरी)
जलविभाजक रांगा: सातमाळा–अजिंठा (तापी/गोदावरी), हरिश्चंद्र–बालाघाट (गोदावरी/भीमा), शंभू महादेव (भीमा/कृष्णा)
दख्खनचे पठार: आडवे बेसाल्ट थर, पूर्वेकडे झुकलेले; झीज होऊन काळी मृदा
उत्तर सीमेवरील सातपुडा: तोरणमाळ (नंदुरबार), चिखलदरा (अमरावती, गाविलगड डोंगर)
पूर्व विदर्भात (चंद्रपूर) कोळसायुक्त गोंडवन खडक

महाराष्ट्रातील नद्या आणि धरणे (गोदावरी, कृष्णा, तापी, भीमा…; पश्चिमवाहिनी विरुद्ध पूर्ववाहिनी)

सह्याद्रीवरील आगारातून सुटणाऱ्या एसटी बस: सह्याद्रीच्या माथ्यावरून नद्या डोंगरमाथ्यावरच्या आगारातून सुटणाऱ्या एसटी बससारख्या निघतात: काही कोकणात उतरणाऱ्या लहान, तीव्र घाटरस्त्याने जातात, बहुतेक दख्खन ओलांडून पूर्वेकडे लांब महामार्गाने जातात, वाटेत जोड मार्ग (उपनद्या) मिळवतात आणि मोठ्या स्थानकांवर (धरणांवर) थांबतात.

गोदावरी: त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), ~1,465 किमी, “दक्षिण गंगा”; पैठण येथे जायकवाडी धरण (नाथसागर)
वर्धा + वैनगंगा → प्राणहिता → सिरोंचाजवळ (गडचिरोली) गोदावरीला मिळते; वैनगंगेवर गोसीखुर्द धरण
कृष्णा: महाबळेश्वर (सातारा); कराड येथे कृष्णा–कोयना संगम (प्रीतिसंगम)
कोयना धरण (शिवसागर जलाशय), सातारा: प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प; कोयना भूकंप 1967
भीमा: भीमाशंकर (पुणे); पंढरपूर येथे चंद्रभागा; उजनी धरण (सोलापूर); कर्नाटकात कृष्णेला मिळते
तापी: मुलताई (बैतूल, म.प्र.); जळगाव, धुळे, नंदुरबारमधून पश्चिमेकडे; उपनद्या पूर्णा, गिरणा, पांझरा
पश्चिमवाहिनी: तापी, नर्मदा (सीमेलगत), कोकणी नद्या (वैतरणा, उल्हास, सावित्री, वाशिष्ठी…)
पूर्ववाहिनी: गोदावरी, कृष्णा, भीमा आणि त्यांच्या उपनद्या (बंगालच्या उपसागराकडे)
शहरे: नाशिक आणि नांदेड (गोदावरी), पंढरपूर (भीमा), कराड आणि सांगली (कृष्णा), कोल्हापूर (पंचगंगा), आळंदी (इंद्रायणी)

महाराष्ट्रातील मृदा, हवामान विभाग आणि पिके

पावसाळ्यातले कुंभाराचे अंगण: काळी मृदा पाणी धरून ठेवणाऱ्या आणि सुकल्यावर भेगा पडणाऱ्या कुंभाराच्या मातीसारखी आहे, जांभी मृदा म्हणजे अंगण पुन्हा पुन्हा पावसाने धुतल्यानंतर उरणारी माती, आणि प्रत्येक प्रकारची माती आपल्या “भांड्याला” — आपल्या पिकाला — योग्य असते.

काळी (रेगूर) मृदा: बेसाल्टपासून; जास्त ओलावा धारण क्षमता; फुगते आणि भेगा पडतात (स्वनांगरणी); चुना, लोह, मॅग्नेशिया, पोटॅशने समृद्ध; N, P आणि सेंद्रिय पदार्थांत गरीब
जांभी मृदा: जास्त पाऊस आणि निक्षालन (कोकण, घाट); लोह ऑक्साइडने समृद्ध; N, P, Ca, सेंद्रिय पदार्थांत गरीब; जांभा बांधकाम दगड म्हणून वापर
तांबडी आणि पिवळी मृदा: पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली)
पर्जन्य: कोकण आणि घाटांत मुसळधार → घाटांच्या पूर्वेला पर्जन्यछाया (500–750 मिमी) → पूर्व विदर्भात पुन्हा जास्त
नऊ कृषी-हवामान विभाग, त्यांत अवर्षणप्रवण विभाग (पर्जन्यछाया) आणि पूर्व विदर्भ विभाग
खरीप: भात, ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन, कापूस, तूर; रब्बी: रब्बी ज्वारी, गहू, हरभरा
कोकण: भात, हापूस आंबा (GI), काजू, नारळ, कोकम
नाशिक: द्राक्षे आणि कांदा (लासलगाव बाजारपेठ); सोलापूर: डाळिंब; सांगली: हळद; नागपूर: संत्री
उसाचे हंगाम: आडसाली (जुलै–ऑगस्ट, ~18 महिने), पूर्वहंगामी (ऑक्टोबर–नोव्हेंबर), सुरू (जानेवारी–फेब्रुवारी)

राज्यव्यवस्था

राज्यघटनेची निर्मिती (1773–1935 चे कायदे, संविधान सभा, स्रोत)

गृहनिर्माण सोसायटी स्वतःचे उपविधी लिहिते: 175 वर्षे बिल्डरने (ब्रिटिशांनी) सोसायटीचे नियम लिहिले आणि दर वेळी रहिवाशांना थोडा जास्त अधिकार दिला; 1946 मध्ये रहिवाशांच्या सर्वसाधारण सभेने (संविधान सभा) इतर सोसायट्यांच्या आदर्श उपविधींतील चांगली कलमे घेऊन अखेर स्वतःचे उपविधी तयार केले.

नियामक कायदा 1773: बंगालचा पहिला गव्हर्नर-जनरल (वॉरन हेस्टिंग्ज); कलकत्ता येथे सर्वोच्च न्यायालय (1774)
चार्टर कायदा 1833: भारताचा पहिला गव्हर्नर-जनरल (विल्यम बेंटिंक); चार्टर कायदा 1853: नागरी सेवांसाठी खुली स्पर्धा
भारत सरकार कायदा 1858: राजसत्तेचा कारभार, भारतमंत्री, व्हाइसरॉय; भारतीय परिषद कायदा 1861: खातेपद्धती
1909 मोर्ले–मिंटो: मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ; 1919 माँटेग्यू–चेम्सफर्ड: प्रांतिक द्विदल शासनपद्धती, केंद्रात द्विगृही कायदेमंडळ
भारत सरकार कायदा 1935: प्रांतिक स्वायत्तता, तीन सूची, संघीय न्यायालय (1937), प्रस्तावित अखिल भारतीय संघराज्य (कधीच स्थापन झाले नाही)
संविधान सभा: कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार 389 जागा, फाळणीनंतर 299; अप्रत्यक्ष निवड
पहिली बैठक 9 डिसें. 1946 (सच्चिदानंद सिन्हा, हंगामी); 11 डिसें. 1946 पासून राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष
उद्दिष्टांचा ठराव: नेहरूंनी 13 डिसें. 1946 रोजी मांडला, 22 जाने. 1947 रोजी स्वीकृत
मसुदा समिती: 29 ऑग. 1947, सात सदस्य, अध्यक्ष बी.आर. आंबेडकर; सल्लागार बी.एन. राव
स्वीकृती 26 नोव्हें. 1949; अंमलबजावणी 26 जाने. 1950; मूळ 395 कलमे, 22 भाग, 8 अनुसूची
डॉ. आंबेडकर 1946 मध्ये बंगालमधून सभेत आले; फाळणी योजनेमुळे ती जागा पूर्व पाकिस्तानात गेल्यावर ते 14 जुलै 1947 रोजी एम.आर. जयकर यांनी रिकाम्या केलेल्या मुंबईच्या जागेवर निवडून आले

प्रास्ताविका, ठळक वैशिष्ट्ये आणि घटनादुरुस्ती (कलम 368, मूलभूत संरचना)

वडिलोपार्जित वाड्याची डागडुजी: वडिलोपार्जित वाड्याची डागडुजी खोलीखोलीने करता येते, पण छप्पर तोलून धरणारे मधले खांब काढता येत नाहीत: संसद राज्यघटनेच्या कोणत्याही भागात दुरुस्ती करू शकते, पण तिच्या मूलभूत संरचनेत नाही.

प्रास्ताविकेतील आदर्श: स्वातंत्र्य, समता, बंधुता फ्रान्सकडून; सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय रशियन क्रांतीकडून
प्रास्ताविकेत एकदाच दुरुस्ती: 42 वी घटनादुरुस्ती 1976 ने समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, एकात्मता जोडले
बेरुबारी (1960): प्रास्ताविका भाग नाही; केशवानंद (1973) आणि LIC ऑफ इंडिया (1995): ती भाग आहे
कलम 368 भाग XX मध्ये; दुरुस्ती विधेयक कोणत्याही सभागृहात, राष्ट्रपतींची पूर्वशिफारस नको, संयुक्त बैठक नाही
विशेष बहुमत = एकूण सदस्यसंख्येचे बहुमत + उपस्थित राहून मतदान करणाऱ्यांपैकी दोन-तृतीयांश, प्रत्येक सभागृहात स्वतंत्रपणे
राज्यांचे अनुसमर्थन: निम्मी राज्ये, साधे बहुमत, कालमर्यादा नाही; संघराज्यीय तरतुदी आणि स्वतः कलम 368 साठी आवश्यक
24 वी घटनादुरुस्ती (1971): दुरुस्ती विधेयकाला राष्ट्रपतींची संमती बंधनकारक
खटल्यांची साखळी: शंकरी प्रसाद 1951 → सज्जन सिंग 1965 → गोलकनाथ 1967 → केशवानंद 1973 → मिनर्व्हा मिल्स 1980 → वामन राव 1981
कलम 1: इंडिया, म्हणजेच भारत, हा राज्यांचा संघ असेल
61 वी घटनादुरुस्ती (1988): मतदानाचे वय 21 → 18

मूलभूत हक्क आणि प्राधिलेख (कलम 12–35)

मुख्याध्यापकांचे पाच आदेश: मूलभूत हक्क म्हणजे शाळेच्या नियमपुस्तिकेतील अशी वचने जी व्यवस्थापनही मोडू शकत नाही, आणि प्राधिलेख म्हणजे ती अमलात आणण्यासाठी मुख्याध्यापक (सर्वोच्च न्यायालय किंवा उच्च न्यायालय) देत असलेले पाच प्रकारचे आदेश.

समता 14–18; स्वातंत्र्य 19–22; शोषणाविरुद्ध 23–24; धर्म 25–28; सांस्कृतिक व शैक्षणिक 29–30; उपाय 32
कलम 12 “राज्य” ची व्याख्या; कलम 13 विसंगत कायदे शून्यवत (न्यायालयीन पुनर्विलोकन)
मालमत्तेचा हक्क 44 व्या घटनादुरुस्तीने (1978) काढला; आता कलम 300A, कायदेशीर हक्क
फक्त नागरिकांसाठी: कलम 15, 16, 19, 29, 30
कलम 21A (86 वी, 2002): 6–14 वर्षे शिक्षण; कलम 15(6) आणि 16(6) (103 वी, 2019): EWS 10% पर्यंत
कलम 19(1)(c) मधील “सहकारी संस्था” 97 व्या घटनादुरुस्तीने (2011) जोडले
कलम 20 आणि 21 राष्ट्रीय आणीबाणीतही निलंबित करता येत नाहीत (44 वी घटनादुरुस्ती)
कलम 358 फक्त युद्ध / परकीय आक्रमणाच्या आणीबाणीत कलम 19 निलंबित करते; कलम 359 इतरांची अंमलबजावणी निलंबित करते
प्राधिलेख: बंदी प्रत्यक्षीकरण, परमादेश, प्रतिषेध, प्राकर्षण, अधिकारपृच्छा; सर्वोच्च न्यायालय कलम 32, उच्च न्यायालय कलम 226 (व्यापक)
कलम 32 “राज्यघटनेचे हृदय आणि आत्मा” (आंबेडकर)

राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये

साखर कारखान्याची उद्दिष्टे आणि सभासदांची कर्तव्ये: मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणजे सहकारी साखर कारखान्याची दीर्घकालीन उद्दिष्टे: त्यांच्यासाठी सभासद संचालक मंडळावर खटला भरू शकत नाहीत, पण पुढच्या निवडणुकीत त्यांवरून मंडळाचे मूल्यमापन करतात; मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे प्रत्येक सभासदाने कारखान्याप्रति पाळायची कर्तव्ये.

मार्गदर्शक तत्त्वे: भाग IV, कलम 36–51; स्रोत आयर्लंड; कलम 37 न्यायप्रविष्ट नाहीत पण कारभारात मूलभूत
गांधीवादी: कलम 40, 43, 43B, 46, 47, 48 (गोहत्या); कलम 44 समान नागरी कायदा उदारमतवादी-बौद्धिक
42 व्या घटनादुरुस्तीने जोडलेली तत्त्वे: 39A, 43A, 48A (आणि 39(f) नव्याने लिहिले)
44 वी: 38(2) जोडले; 86 वी: 45 बदलले; 97 वी: 43B जोडले
कलम 50: न्यायव्यवस्था कार्यकारी मंडळापासून वेगळी; कलम 51: आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा
कलम 31C (25 वी घटनादुरुस्ती, 1971) कलम 39(b) आणि (c) अंतर्गतच्या कायद्यांना संरक्षण देते
मिनर्व्हा मिल्स (1980): मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे यांच्यातील सुसंवाद हे मूलभूत वैशिष्ट्य
मूलभूत कर्तव्ये: भाग IVA, कलम 51A; 42 वी घटनादुरुस्ती 1976; स्वर्णसिंग समिती; स्रोत सोव्हिएत रशिया
मूळ 10 कर्तव्ये; 11 वे (51A(k), 6–14 वर्षांच्या पाल्याचे शिक्षण) 86 व्या घटनादुरुस्तीने 2002
कर्तव्ये फक्त नागरिकांना लागू; कलम 51A मध्ये राष्ट्रीय गीताचा (National Song) उल्लेख नाही

राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि मंत्रिपरिषद

देवस्थान ट्रस्टचे अध्यक्ष आणि व्यवस्थापन समिती: मोठ्या देवस्थान ट्रस्टच्या अध्यक्षांच्या नावाने प्रत्येक आदेश निघतो पण निर्णय व्यवस्थापन समिती घेते, तसेच राष्ट्रपती नामधारी प्रमुख आहेत आणि पंतप्रधान व मंत्रिपरिषद हे खरे कार्यकारी मंडळ आहे.

कलम 52 राष्ट्रपती; कलम 53 कार्यकारी अधिकार; कलम 54 निर्वाचक मंडळ; कलम 55 एकल संक्रमणीय मत पद्धत
निर्वाचक मंडळ: निवडून आलेले खासदार + राज्यांचे आणि दिल्ली व पुदुच्चेरीचे निवडून आलेले आमदार (70 वी घटनादुरुस्ती)
किमान वय: राष्ट्रपती 35, उपराष्ट्रपती 35; दोघांचा कार्यकाळ 5 वर्षे
महाभियोग (कलम 61): एकमेव कारण “राज्यघटनेचा भंग”; प्रत्येक सभागृहाच्या एकूण सदस्यसंख्येच्या दोन-तृतीयांश
कलम 72 क्षमादान (मृत्युदंड आणि लष्करी न्यायालयासह); कलम 123 अध्यादेश
नकाराधिकार: निरपेक्ष, निलंबनात्मक, पॉकेट; पात्र नकाराधिकार नाही; घटनादुरुस्ती विधेयकावर नकाराधिकार नाही
कलम 74: सल्ला बंधनकारक (42 वी); एकदा परत पाठवता येतो (44 वी)
कलम 75(3): लोकसभेला सामूहिक उत्तरदायित्व; 75(1A): मंत्री ≤ लोकसभा सदस्यसंख्येच्या 15% (91 वी, 2003)
उपराष्ट्रपती: राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापती (कलम 64); नामनिर्देशितांसह सर्व खासदार निवडतात; राज्यसभेच्या सर्व सदस्यांच्या बहुमताने, लोकसभेच्या संमतीने पदावरून दूर
राष्ट्रपती राजीनामा उपराष्ट्रपतींना देतात; उपराष्ट्रपती राजीनामा राष्ट्रपतींना देतात

संसद: लोकसभा, राज्यसभा आणि विधेयक कायदा कसा बनतो (धन विधेयक, संयुक्त बैठक)

लग्न समिती आणि वडीलधाऱ्यांची परिषद: मोठ्या मराठमोळ्या लग्नात पैशाच्या बाबी तिजोरी सांभाळणारी समिती ठरवते आणि वडीलधाऱ्यांची परिषद फक्त काही दिवस सल्ला देऊ शकते; तसेच धन विधेयकांवर लोकसभेचे नियंत्रण असते आणि राज्यसभेला शिफारशीसाठी फक्त 14 दिवस मिळतात.

कलम 79: संसद = राष्ट्रपती + राज्यसभा + लोकसभा
राज्यसभा कमाल 250 (238 + 12 नामनिर्देशित); कायमस्वरूपी; 6 वर्षांचा कार्यकाळ; दर 2 वर्षांनी एक-तृतीयांश निवृत्त
लोकसभा कमाल 550 निवडून आलेले; सध्या 543; अँग्लो-इंडियन नामनिर्देशन 104 व्या घटनादुरुस्तीने बंद
महाराष्ट्र: लोकसभेच्या 48 जागा, राज्यसभेच्या 19 जागा
संयुक्त बैठक कलम 108, अध्यक्षस्थानी लोकसभा अध्यक्ष; तीनदा झाली: 1961, 1978, 2002
धन विधेयक कलम 110; विशेष प्रक्रिया कलम 109; राज्यसभेने 14 दिवसांत परत करावे; लोकसभा अध्यक्षांचा निर्णय अंतिम
वित्तीय विधेयके कलम 117(1) आणि 117(3); वार्षिक वित्तीय विवरणपत्र कलम 112; विनियोजन विधेयक कलम 114
राज्यसभेचे विशेष अधिकार: कलम 249 (राष्ट्रीय हितासाठी राज्यसूची), कलम 312 (अखिल भारतीय सेवा)
दहावी अनुसूची (पक्षांतरबंदी): 52 वी घटनादुरुस्ती 1985; 91 व्या घटनादुरुस्तीने 2003 फूट हा अपवाद काढला
106 वी घटनादुरुस्ती 2023: लोकसभा आणि विधानसभांत महिलांसाठी एक-तृतीयांश जागा (कलम 330A, 332A), राज्यसभा किंवा विधान परिषदांत नाही

सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालये आणि न्यायालयीन पुनर्विलोकन

पंच, तिसरे पंच आणि नियमपुस्तिका: क्रिकेटच्या नियमांचा भंग करणारा मैदानावरील कोणताही निर्णय तिसरे पंच उलटवू शकतात, तसेच राज्यघटनेचा भंग करणारा कोणताही कायदा किंवा आदेश न्यायालये रद्द करू शकतात, आणि सर्वोच्च मंडळाचे निर्णय खालच्या प्रत्येक पंचाला बंधनकारक असतात.

सर्वोच्च न्यायालय: कलम 124; मंजूर न्यायाधीशसंख्या सरन्यायाधीशांसह 38 (2026 चा अधिनियम; 2019 पासून ती 34 होती)
निवृत्ती: सर्वोच्च न्यायालय 65, उच्च न्यायालय 62
पदावरून दूर करणे: सिद्ध गैरवर्तन किंवा अक्षमता; एकाच अधिवेशनात प्रत्येक सभागृहाचे विशेष बहुमत; न्यायाधीश (चौकशी) अधिनियम 1968
न्यायवृंद: दुसरा न्यायाधीश खटला 1993, तिसरा न्यायाधीश खटला 1998; NJAC (99 वी घटनादुरुस्ती) 2015 मध्ये रद्द
कलम 129 अभिलेख न्यायालय; 131 मूळ; 136 विशेष अनुमती; 137 पुनर्विलोकन; 141 बंधनकारक कायदा; 142 संपूर्ण न्याय; 143 सल्लागार
घटनापीठ: किमान पाच न्यायाधीश (कलम 145(3))
कलम 231: दोन किंवा अधिक राज्यांसाठी सामायिक उच्च न्यायालय
मुंबई उच्च न्यायालय: महाराष्ट्र, गोवा, दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव; खंडपीठे नागपूर, औरंगाबाद, पणजी; ऑगस्ट 2025 पासून कोल्हापूर सर्किट खंडपीठ
न्यायालयीन पुनर्विलोकन हे मूलभूत वैशिष्ट्य (मिनर्व्हा मिल्स 1980; एल. चंद्रकुमार 1997)

राज्यपाल, मुख्यमंत्री आणि राज्य विधिमंडळ (महाराष्ट्राचे द्विगृही विधिमंडळ)

वसतिगृहाची मेस समिती आणि रेक्टर: वसतिगृहाची मेस तिची निवडून आलेली समिती चालवते, आणि विद्यापीठाने नेमलेले रेक्टर समितीच्या सल्ल्याने प्रत्येक आदेशावर सही करतात; मोठी सर्वसाधारण सभा निर्णय घेते आणि ज्येष्ठांचे छोटे मंडळ फक्त विलंब करू शकते — हेच राज्यपाल, मुख्यमंत्री, विधानसभा आणि विधान परिषद.

राज्यपाल: कलम 153; राष्ट्रपतींकडून नियुक्ती (कलम 155); राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पद (कलम 156); वय 35
7 वी घटनादुरुस्ती 1956: दोन किंवा अधिक राज्यांसाठी एक राज्यपाल
कलम 161 क्षमादान: फक्त राज्याच्या कार्यकारी अधिकारातील बाबींवरील कायद्यांविरुद्धचे गुन्हे; लष्करी न्यायालयाच्या शिक्षांवर अधिकार नाही; कलम 213 अध्यादेश; कलम 200 संमती
कलम 164(1A): मंत्री ≤ विधानसभेच्या 15%, किमान 12 (91 वी घटनादुरुस्ती)
द्विगृही राज्ये (6): आंध्र प्रदेश, बिहार, कर्नाटक, महाराष्ट्र, तेलंगणा, उत्तर प्रदेश
कलम 169: विधानसभेच्या विशेष बहुमताच्या ठरावानंतर संसद विधान परिषद निर्माण/रद्द करते
कलम 171: विधान परिषद ≤ विधानसभेच्या एक-तृतीयांश, किमान 40
महाराष्ट्र: विधानसभा 288; विधान परिषद 78 = 30 (आमदार) + 22 (स्थानिक संस्था) + 7 (पदवीधर) + 7 (शिक्षक) + 12 (नामनिर्देशित)
विधान परिषद सामान्य विधेयक 3 महिने + 1 महिना लांबवू शकते; धन विधेयक 14 दिवस; राज्यांत संयुक्त बैठक नाही
नागपूर करार 1953: महाराष्ट्र विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन नागपूरला

पंचायत राज आणि नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था (73 वी/74 वी घटनादुरुस्ती; महाराष्ट्राचे तीन स्तर)

धरणापासून शेतचारीपर्यंत वाहणारे पाणी: धरणातील कालव्याचे पाणी जसे मुख्य कालवा (जिल्हा परिषद) आणि वितरिका (पंचायत समिती) मार्गे शेतचारीपर्यंत (ग्रामपंचायत) जाते आणि तिथे सगळे शेतकरी मिळून (ग्रामसभा) पाळ्या ठरवतात, तसेच राज्याकडून अधिकार आणि निधी खाली वाहतात.

बलवंतराय मेहता 1957 (तीन स्तर); अशोक मेहता 1977 (दोन स्तर); जी.व्ही.के. राव 1985; एल.एम. सिंघवी 1986
राजस्थान पहिले: नागौर, 2 ऑक्टोबर 1959
महाराष्ट्र: वसंतराव नाईक समिती (1960) → जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम 1961 → 1 मे 1962 पासून जिल्हा परिषदा
73 वी: भाग IX, कलम 243–243-O, अकरावी अनुसूची (29 विषय), 24 एप्रिल 1993 पासून लागू
74 वी: भाग IXA, कलम 243P–243ZG, बारावी अनुसूची (18 विषय), 1 जून 1993 पासून लागू
कलम 243A ग्रामसभा; 243D आरक्षण (≥ एक-तृतीयांश महिला); 243E 5 वर्षांचा कार्यकाळ; 243I राज्य वित्त आयोग; 243K राज्य निवडणूक आयोग
कलम 243Q तीन नागरी संस्था; 243S प्रभाग समित्या (3 लाख+); 243ZD जिल्हा नियोजन समिती; 243ZE महानगर नियोजन समिती (10 लाख+)
महाराष्ट्र: 34 जिल्हा परिषदा; 50–75 सदस्य + पंचायत समिती सभापती पदसिद्ध; अध्यक्षांचा कार्यकाळ 2½ वर्षे; CEO प्रशासकीय प्रमुख
पंचायत समिती: सभापती + गटविकास अधिकारी; ग्रामपंचायत: सरपंच + उपसरपंच
महाराष्ट्र ग्रामसभा: प्रत्येक आर्थिक वर्षात किमान 4 बैठका; प्रत्येक नियमित ग्रामसभेपूर्वी महिला सभा; स्थानिक संस्थांत महिलांसाठी 50% जागा

केंद्र–राज्य संबंध आणि आणीबाणीच्या तरतुदी (कलम 352, 356, 360)

वेगवेगळ्या चुली असलेले एकत्र कुटुंब: एकत्र कुटुंबात प्रत्येक भाऊ आपले स्वयंपाकघर चालवतो पण शेती आणि तिजोरी कर्त्याच्या हातात असते आणि पुरात कर्ता प्रत्येक स्वयंपाकघर ताब्यात घेतो, तसाच भारत सामान्य काळात संघराज्यीय आणि आणीबाणीत एकात्म होतो.

कलम 1 “राज्यांचा संघ”; संघराज्यवाद हे मूलभूत वैशिष्ट्य (एस.आर. बोम्मई, 1994)
सातवी अनुसूची: संघ, राज्य, समवर्ती सूची (मूळ 97, 66, 47 विषय); शेषाधिकार संसदेकडे (कलम 248)
42 व्या घटनादुरुस्तीने शिक्षण, वने, वजने व मापे, वन्यजीव संरक्षण, न्यायदान समवर्ती सूचीत नेले
कलम 249 (राज्यसभा ठराव), 250 (आणीबाणी), 252 (राज्यांची विनंती), 253 (करार): राज्य विषयांवर संसद
कलम 263 आंतरराज्य परिषद (1990); सरकारिया 1983, पुंछी 2007
101 वी घटनादुरुस्ती 2016: कलम 246A, 269A, 279A (GST परिषद); 1 जुलै 2017 पासून GST
कलम 352: युद्ध, परकीय आक्रमण, सशस्त्र बंड; 1 महिन्यात विशेष बहुमताने मान्यता; 6 महिन्यांच्या वाढी; 1962, 1971, 1975 मध्ये घोषित
कलम 356: 2 महिन्यांत साध्या बहुमताने मान्यता; कमाल 3 वर्षे; 1 वर्षापलीकडे फक्त आणीबाणी + निवडणूक आयोगाचे प्रमाणपत्र असल्यास
कलम 360: 2 महिन्यांत मान्यता; मागे घेईपर्यंत चालू; कधीच वापरली नाही
महाराष्ट्रात राष्ट्रपती राजवट: 1980, 2014, 2019

घटनात्मक संस्था: निवडणूक आयोग, नियंत्रक व महालेखापरीक्षक, वित्त आयोग, संघ लोकसेवा आयोग आणि राज्य लोकसेवा आयोग

गावच्या जत्रेचे निःपक्ष पंच: गावची जत्रा तेव्हाच प्रामाणिक राहते जेव्हा विश्वस्त निवडणूक घेणारा, लेखापरीक्षक, वर्गणीचे वाटप करणारे वडीलधारी आणि कर्मचारी भरती करणारे मंडळ हे सगळे ज्या समितीवर लक्ष ठेवतात तिच्यापासून स्वतंत्र असतात — तसेच निवडणूक आयोग, नियंत्रक व महालेखापरीक्षक, वित्त आयोग आणि लोकसेवा आयोग सरकारपासून संरक्षित आहेत.

निवडणूक आयोग: कलम 324; स्थापना 25 जानेवारी 1950; 1993 पासून बहुसदस्यीय (मुख्य निवडणूक आयुक्त + 2 निवडणूक आयुक्त)
मुख्य निवडणूक आयुक्त अधिनियम 2023: पंतप्रधान, लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते, एक कॅबिनेट मंत्री यांची निवड समिती; कार्यकाळ 6 वर्षे किंवा 65
मुख्य निवडणूक आयुक्तांना सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाप्रमाणे दूर करता येते; इतर आयुक्तांना फक्त मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या शिफारशीवरून
पंचायत आणि नगरपालिका निवडणुका: राज्य निवडणूक आयोग (कलम 243K, 243ZA), भारतीय निवडणूक आयोग नव्हे
नियंत्रक व महालेखापरीक्षक: कलम 148–151; 6 वर्षे किंवा 65; पुढील पद नाही; संघाचे अहवाल राष्ट्रपतींकडे, राज्यांचे राज्यपालांकडे
वित्त आयोग: कलम 280; दर 5 वर्षांनी; अध्यक्ष + 4 सदस्य; सल्लागार; पहिले के.सी. नियोगी; 16 वे अरविंद पानगढिया (2026–31)
संघ/राज्य लोकसेवा आयोग: कलम 315–323; UPSC 6 वर्षे किंवा 65, राज्य आयोग 6 वर्षे किंवा 62 (41 वी घटनादुरुस्ती)
लोकसेवा आयोगाच्या सदस्यांना फक्त राष्ट्रपतीच दूर करतात; गैरवर्तनासाठी सर्वोच्च न्यायालयाची चौकशी आवश्यक (कलम 317)
राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग कलम 338; अनुसूचित जमाती आयोग कलम 338A (89 वी); मागासवर्ग आयोग कलम 338B (102 वी)
बिगरघटनात्मक: निती आयोग (कार्यकारी, 2015), राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग आणि केंद्रीय दक्षता आयोग (वैधानिक)

अर्थव्यवस्था

राष्ट्रीय उत्पन्न: GDP, GNP, NNP, घटक किंमत विरुद्ध बाजार किंमत, वास्तविक विरुद्ध नाममात्र

साताऱ्यातील शेतकरी कुटुंबाचा वर्षअखेरचा हिशेब: कुटुंबाच्या स्वतःच्या जमिनीवर पिकलेले सगळे, ते कोणीही पिकवले असो, म्हणजे GDP; कुटुंबातील सदस्यांनी कुठेही काम करून कमावलेले म्हणजे GNP; ट्रॅक्टरची झीज वजा केली की NNP; बाजार उपकर काढून टाकला आणि खताचे अनुदान परत जोडले की घटक किंमत.

GDP = C + I + G + (X − M); एका वर्षात देशांतर्गत भूप्रदेशात उत्पादित फक्त अंतिम वस्तू व सेवा मोजल्या जातात
GNP = GDP + NFIA; NNP = GNP − घसारा; राष्ट्रीय उत्पन्न = घटक किमतीनुसार NNP
घटक किंमत = बाजार किंमत − अप्रत्यक्ष कर + अनुदाने (बाजार किंमत − निव्वळ अप्रत्यक्ष कर)
GDP = मूलभूत किमतीनुसार GVA + उत्पादित वस्तूंवरील कर − उत्पादित वस्तूंवरील अनुदाने
GDP अपस्फीतिक = (नाममात्र GDP ÷ वास्तविक GDP) × 100; वास्तविक वाढ ≈ नाममात्र वाढ − चलनवाढ
वगळले जाते: हस्तांतरण देयके, जुन्या वस्तूंची विक्री, निव्वळ वित्तीय व्यवहार, घरातील विनावेतन काम. समाविष्ट: आरोपित भाडे, स्वउपभोगासाठी ठेवलेले शेती उत्पादन
भारताच्या राष्ट्रीय उत्पन्नाचा पहिला अंदाज: दादाभाई नौरोजी (1867-68, Poverty and Un-British Rule in India); पहिला शास्त्रीय अंदाज: व्ही. के. आर. व्ही. राव (1931-32)
राष्ट्रीय उत्पन्न समिती (1949), अध्यक्ष पी. सी. महालनोबिस; 2019 मध्ये CSO आणि NSSO यांचे MoSPI अंतर्गत राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयात (NSO) विलीनीकरण
GDP चे सध्याचे आधारभूत वर्ष: 2022-23 (नवी मालिका 27 फेब्रुवारी 2026 रोजी जाहीर; आधीचे आधारभूत वर्ष 2011-12)
दरडोई उत्पन्न = राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ लोकसंख्या

चलनवाढ: CPI, WPI, मागणीप्रेरित विरुद्ध खर्चप्रेरित, मंदीयुक्त चलनवाढ, चलनघट

लासलगाव बाजारातील कांद्याचा भाव: कांदा महाग होतो तो एकतर खरेदीदार जास्त पैसा घेऊन येतात म्हणून (मागणीप्रेरित) किंवा तो पिकवणे आणि वाहून नेणे महाग होते म्हणून (खर्चप्रेरित); भाव वाढत असताना शेतातले काम नाहीसे होणे म्हणजे मंदीयुक्त चलनवाढ, आणि मालाचा पूर येऊन भाव कोसळणे म्हणजे चलनघट.

चलनवाढीचा दर = (निर्देशांक_आता − निर्देशांक_आधी) ÷ निर्देशांक_आधी × 100
CPI (ग्रामीण/शहरी/एकत्रित): NSO, MoSPI; आधारभूत वर्ष 2024 (मालिका 12 फेब्रुवारी 2026 रोजी जाहीर); सेवा समाविष्ट
WPI: आर्थिक सल्लागार कार्यालय, DPIIT; आधारभूत वर्ष 2022-23 (15 जून 2026 रोजी जाहीर); फक्त वस्तू, सेवा नाहीत
CPI-IW, CPI-AL, CPI-RL: कामगार ब्यूरो (कामगार व रोजगार मंत्रालय)
RBI चे लक्ष्य-चल CPI (एकत्रित) हेडलाइन चलनवाढ आहे (ऊर्जित पटेल समिती, 2014)
GDP अपस्फीतिक = नाममात्र GDP ÷ वास्तविक GDP × 100; सर्व किंमत मापांमध्ये सर्वांत व्यापक व्याप्ती
मागणीप्रेरित: अतिरिक्त मागणी; खर्चप्रेरित: वाढते आदान खर्च किंवा पुरवठा धक्के
अवस्फीती = चलनवाढीचा दर घटणे; चलनघट = किंमत पातळी घटणे; मंदीयुक्त चलनवाढ = चलनवाढ + स्थिरता + बेरोजगारी
मूळ चलनवाढीत अन्न आणि इंधन वगळतात; हेडलाइनमध्ये सर्व काही
चलनवाढीचा फायदा ऋणकोंना, तर नुकसान धनको आणि स्थिर उत्पन्नधारकांना

पैसा आणि बँकिंग: पैशाची कार्ये, पैशाचा पुरवठा (M0, M1, M3), पतनिर्मिती, बँकांचे प्रकार

तेच रुपये पुन्हा पुन्हा कर्जाऊ देणारी गावची पतपेढी: गावची पतसंस्था प्रत्येक ठेवीचा फक्त काही भाग तिजोरीत ठेवते आणि उरलेला कर्जाऊ देते, जो नव्या ठेवी म्हणून परत येतो; म्हणून तिजोरीत ठेवण्याचा हिस्सा 10% असेल तर ₹1,000 रोख रक्कम ₹10,000 ठेवींना आधार देऊ शकते.

कार्ये: विनिमयाचे माध्यम, हिशेबाचे एकक, मूल्यसंचय, स्थगित देणी फेडण्याचे मानक
M0 = चलनातील पैसा + बँकांच्या RBI कडील ठेवी + RBI कडील इतर ठेवी (उच्च शक्तीचा पैसा)
M1 = जनतेकडील चलन + मागणी ठेवी + RBI कडील इतर ठेवी (संकुचित पैसा)
M3 = M1 + बँकांच्या निव्वळ मुदत ठेवी (व्यापक पैसा); M2 आणि M4 मध्ये टपाल कार्यालयातील ठेवी जोडल्या जातात
पैसा गुणक (साधा) = 1 ÷ CRR; एकूण ठेवी = सुरुवातीची ठेव ÷ CRR
RBI: स्थापना 1 एप्रिल 1935; राष्ट्रीयीकरण 1 जानेवारी 1949; मुख्यालय मुंबई
बँक राष्ट्रीयीकरण: 19 जुलै 1969 रोजी 14 बँका, 15 एप्रिल 1980 रोजी 6 बँका
RRB: 2 ऑक्टोबर 1975 पासून (RRB कायदा 1976); भागधारणा केंद्र 50 : प्रायोजक बँक 35 : राज्य 15
पेमेंट बँका: प्रति ग्राहक ₹2 लाखांपर्यंत ठेवी, कर्ज नाही, डेबिट कार्ड देऊ शकतात (क्रेडिट कार्ड नाही)
₹1 च्या नोटा आणि सर्व नाणी भारत सरकार काढते; इतर नोटा RBI

RBI आणि मौद्रिक धोरण: रेपो, रिव्हर्स रेपो, CRR, SLR, MPC आणि चलनवाढ लक्ष्यीकरण

सिंचन धरण आणि त्याची कालवा समिती: RBI तरलता धरणासारखी चालवते: रेपो दर म्हणजे बँकांना सोडलेल्या कालव्याच्या पाण्याची किंमत, CRR म्हणजे धरणातच अडकून ठेवावे लागणारे पाणी, SLR म्हणजे प्रत्येक शेतकऱ्याने स्वतःच्या टाकीत ठेवायचे पाणी, आणि MPC म्हणजे जलाशयाची पातळी 4% जवळ ठेवण्यासाठी पाण्याची किंमत ठरवणारी सहा सदस्यांची समिती.

रेपो: RBI रोख्यांच्या बदल्यात बँकांना कर्ज देते; SDF (तळमर्यादा) = रेपो − 0.25%; MSF (कमाल मर्यादा) = रेपो + 0.25%
बँक दर (RBI कायदा कलम 49) MSF दराशी जुळवलेला
CRR: RBI कडे रोख, RBI कायदा कलम 42, व्याज नाही; SLR: बँकेकडेच, बँकिंग नियमन कायदा कलम 24, कमाल 40%
चलनवाढ नियंत्रण: रेपो/CRR/SLR वाढवा, रोखे विका (OMO). वाढीला आधार: याच्या उलट
चलनवाढ लक्ष्य: CPI (एकत्रित) 4% ± 2%; 25 मार्च 2026 रोजी 1 एप्रिल 2026 – 31 मार्च 2031 साठी अधिसूचित (RBI कायदा कलम 45ZA)
अपयश: सलग तीन तिमाही चलनवाढ 2–6% च्या बाहेर; RBI सरकारला अहवाल देते
MPC (कलम 45ZB): 6 सदस्य, RBI चे 3 (गव्हर्नर, डेप्युटी गव्हर्नर, एक अधिकारी) + केंद्राने 4 वर्षांसाठी नेमलेले 3 बाह्य
MPC वर्षातून किमान 4 वेळा भरते; गणपूर्ती 4; गव्हर्नरना निर्णायक मत
वित्त कायदा 2016 द्वारे RBI कायद्यात सुधारणा करून चौकट आणली; ऊर्जित पटेल समिती (2014)
गुणात्मक साधने: तारण अंतर आवश्यकता, पत नियंत्रण, नैतिक दबाव, प्रत्यक्ष कारवाई

केंद्रीय अर्थसंकल्प आणि राजकोषीय धोरण: महसुली विरुद्ध भांडवली, राजकोषीय, महसुली आणि प्राथमिक तूट, FRBM

शेतकरी कुटुंबाचा वार्षिक हिशेब: किराणा घेण्यासाठी कर्ज काढणे म्हणजे महसुली तूट, सगळे नवे कर्ज म्हणजे राजकोषीय तूट, आणि जुन्या कर्जांच्या व्याजापलीकडचे कर्ज म्हणजे प्राथमिक तूट; FRBM म्हणजे कर्जाला मर्यादा घालणारा कुटुंबाचा नियम.

महसुली तूट = महसुली खर्च − महसुली जमा
राजकोषीय तूट = एकूण खर्च − महसुली जमा − बिगर-कर्ज भांडवली जमा = एकूण कर्ज
प्राथमिक तूट = राजकोषीय तूट − व्याज देयके
प्रभावी महसुली तूट = महसुली तूट − भांडवली मालमत्ता निर्मितीसाठी दिलेली अनुदाने
मिळालेले व्याज आणि सार्वजनिक उपक्रमांचे लाभांश महसुली जमा; कर्जवसुली आणि निर्गुंतवणूक बिगर-कर्ज भांडवली जमा
कलम 112 वार्षिक वित्तीय विवरणपत्र; कलम 266 संचित निधी; कलम 267 आकस्मिक निधी; कलम 116 लेखानुदान; कलम 265 कायद्याशिवाय कर नाही
FRBM कायदा 2003; 2018 सुधारणा: मार्च 2021 पर्यंत राजकोषीय तूट 3%, 2024-25 पर्यंत केंद्राचे कर्ज GDP च्या 40%, महसुली तुटीचे लक्ष्य वगळले, सुटका कलम
2026-27 पासून: कर्ज-GDP हा आधारबिंदू, 31 मार्च 2031 पर्यंत केंद्राचे कर्ज GDP च्या सुमारे 50 ± 1%
अर्थसंकल्प 2026-27 राजकोषीय तूट लक्ष्य: GDP च्या 4.3% (2025-26 सुधारित अंदाज: 4.4%)
अर्थसंकल्प 1 फेब्रुवारीला आणि रेल्वे अर्थसंकल्पाचे विलीनीकरण: दोन्ही 2017 पासून

कर आकारणी आणि GST: प्रत्यक्ष विरुद्ध अप्रत्यक्ष, प्रगतिशील विरुद्ध प्रतिगामी, GST रचना आणि परिषद

ऊस ते गूळ ते पेढा: प्रत्येक टप्प्याने जोडलेल्या मूल्यावरच कर: GST मध्ये ऊस → गूळ → मिठाईचे दुकान या साखळीतील प्रत्येक जण फक्त स्वतः जोडलेल्या मूल्यावर कर भरतो आणि आधी भरलेल्या कराची वजावट घेतो; GST परिषद म्हणजे एक संयुक्त बैठक जिथे केंद्राकडे एक-तृतीयांश मते, राज्यांकडे दोन-तृतीयांश, आणि तीन-चतुर्थांशाशिवाय काहीच मंजूर होत नाही.

प्रत्यक्ष: कराघात आणि करभार एकाच व्यक्तीवर (आयकर, निगम कर). अप्रत्यक्ष: भार पुढे ढकलला जातो (GST, सीमाशुल्क)
प्रगतिशील: उत्पन्नासोबत दर वाढतो; प्रमाणशीर: सारखा दर; प्रतिगामी: उत्पन्न वाढते तसा उत्पन्नातील हिस्सा घटतो
GST: 101 वी सुधारणा अधिनियम 2016; 1 जुलै 2017 पासून लागू; कलम 246A, 269A (IGST), 279A (परिषद), 366(12A)
राज्यांतर्गत पुरवठा: CGST + SGST; आंतरराज्य पुरवठा आणि आयात: IGST
राज्यघटनेनेच GST बाहेर: मानवी सेवनासाठीचे मद्य. पाच पेट्रोलियम उत्पादने: कक्षेत, पण दर अद्याप अधिसूचित नाही
GST परिषदेचे अध्यक्ष: केंद्रीय अर्थमंत्री; उपाध्यक्ष: राज्य मंत्र्यांमधून निवडलेले
परिषदेतील मतदान: केंद्र 1/3 भार, राज्ये 2/3; निर्णयाला उपस्थित व मतदान करणाऱ्यांच्या भारित मतांच्या ≥ 3/4 ची गरज; गणपूर्ती निम्मे
56 व्या परिषद बैठकीनंतरचे दर (22 सप्टेंबर 2025 पासून लागू): 5% आणि 18% मुख्य टप्पे, अपायकारक/चैनीच्या वस्तूंवर 40%
मोहित मिनरल्स (2022): परिषदेच्या शिफारशी संसद आणि राज्यांवर बंधनकारक नाहीत
आयकर कायदा, 2025 1 एप्रिल 2026 पासून लागू; एकच “कर वर्ष” आणले

भारतातील नियोजन: पंचवार्षिक योजना ते निती आयोग

एकत्र कुटुंबाचा कर्ता आणि कुटुंबाचा सल्लागार: नियोजन आयोग म्हणजे पाच वर्षांची कौटुंबिक योजना आखून प्रत्येक मुलाच्या वाट्याचा पैसा वरून ठरवणारा कर्ता; निती आयोग म्हणजे सगळ्या भावांना एका टेबलावर आणणारा, पण हातात तिजोरी नसलेला विश्वासू सल्लागार.

नियोजन आयोग: 15 मार्च 1950, मंत्रिमंडळाचा ठराव, घटनाबाह्य आणि बिगर-वैधानिक; अध्यक्ष पंतप्रधान
राष्ट्रीय विकास परिषद: 1952; पंचवार्षिक योजनांना मंजुरी देत असे
पहिली योजना 1951–56: शेती, हॅरॉड–डोमर प्रतिमान
दुसरी योजना 1956–61: अवजड उद्योग, महालनोबिस प्रतिमान
योजना सुट्टी: 1966–69 (तीन वार्षिक योजना); सरकती योजना: 1978–80
चौथी योजना (1969–74): स्थैर्यासह वाढ; डी. आर. गाडगीळ, राज्यांना केंद्रीय साहाय्यासाठी गाडगीळ सूत्र (1969)
पाचवी योजना: “गरिबी हटाओ”; आठवी योजना (1992–97): LPG सुधारणांनंतरची पहिली, निर्देशात्मक नियोजन
अकरावी योजना: जलद आणि अधिक समावेशक वाढ; बारावी योजना (2012–17): जलद, अधिक समावेशक आणि शाश्वत वाढ; शेवटची योजना
निती आयोग: 1 जानेवारी 2015; विचारमंच, सहकारी संघराज्यवाद; निधी वाटपाचा अधिकार नाही
निती नियामक परिषद: पंतप्रधान + सर्व राज्ये आणि विधिमंडळ असलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांचे मुख्यमंत्री + इतर केंद्रशासित प्रदेशांचे नायब राज्यपाल

दारिद्र्य आणि बेरोजगारी: मापन, प्रकार, योजना (MGNREGA इत्यादी)

बीडच्या गावात कोणाच्या हाताला काम आहे?: दोन एकरांवर पाच भाऊ (प्रच्छन्न), गळीत हंगामानंतर रिकामे ऊसतोड कामगार (हंगामी), नव्या यंत्रांनी जागा घेतलेले यंत्रमाग विणकर (संरचनात्मक), दोन नोकऱ्यांच्या मध्ये असलेला पदवीधर (घर्षणात्मक): प्रत्येक बेरोजगारीचा प्रकार वेगळा आणि त्याचा इलाजही वेगळा.

अलघ (1979): ग्रामीण 2,400 kcal, शहरी 2,100 kcal; लकडावाला (1993); तेंडुलकर (2009): 2011-12 मध्ये 21.9%; रंगराजन (2014): 2011-12 मध्ये 29.5%
राष्ट्रीय MPI (निती आयोग): 3 आयाम, 12 निर्देशक; 29.17% (2013-14) → 11.28% (2022-23); 24.82 कोटी बाहेर पडले
बेरोजगारी दर = बेरोजगार ÷ श्रमशक्ती × 100 (÷ लोकसंख्या नाही)
LFPR = श्रमशक्ती ÷ लोकसंख्या; WPR = रोजगारप्राप्त ÷ लोकसंख्या
PLFS (NSO) 2017-18 पासून; नेहमीची स्थिती = 365 दिवस, चालू साप्ताहिक स्थिती = 7 दिवस
प्रच्छन्न बेरोजगारी: श्रमाची सीमांत उत्पादकता शून्य; शेतीत नेहमी आढळते
महाराष्ट्र EGS: वि. स. पागे; 1972-73 मध्ये सुरू; महाराष्ट्र रोजगार हमी अधिनियम 1977; MGNREGA चा आदर्श
MGNREGA 2005: 2 फेब्रुवारी 2006 पासून; 100 दिवस; 1 जुलै 2026 पासून रद्द
VB-G RAM G अधिनियम 2025: 1 जुलै 2026 पासून लागू; 125 दिवस; केंद्र : राज्य 60 : 40 (ईशान्य आणि हिमालयीन 90 : 10); शेतीच्या गर्दीच्या हंगामात 60 दिवसांपर्यंत विराम
DAY-NRLM 2011; PMKVY 2015; PM-KISAN 2019; NFSA 2013

कृषी अर्थशास्त्र: MSP, हरितक्रांती, APMC, सहकार (महाराष्ट्रातील साखर आणि दुग्ध सहकारी संस्था)

कोल्हापूरच्या गावातून दुधाच्या कॅनचा प्रवास: गावच्या दूध संस्थेचा हमीभाव म्हणजे MSP सारखा, खाद्य आणि पशुवैद्यकीय सेवेसह संकरित गाय म्हणजे हरितक्रांतीचा संच, परवानाधारक भाजी बाजार म्हणजे APMC, आणि शेतकऱ्यांच्या मालकीची संस्था, संघ आणि कारखाना म्हणजे सहकारी प्रतिमान.

MSP: CACP च्या शिफारशीवरून केंद्र 22 निर्धारित पिकांसाठी जाहीर करते; वैधानिक नाही; 2018-19 पासून किमान 1.5 × A2 + FL
CACP: 1965 (कृषी किंमत आयोग म्हणून; 1985 मध्ये नाव बदलले); कृषी मंत्रालयाचे संलग्न कार्यालय
ऊस: साखर (नियंत्रण) आदेश 1966 अंतर्गत केंद्र FRP ठरवते; 2009-10 पासून SMP ची जागा घेतली
हरितक्रांती: 1960 च्या दशकाचा मध्य; नॉर्मन बोरलॉग, एम. एस. स्वामिनाथन, सी. सुब्रमण्यम; मुख्यतः गहू; पंजाब, हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश
कृषी बाजार: राज्य सूची नोंद 28; महाराष्ट्र APMC अधिनियम 1963; लासलगाव = आशियातील सर्वांत मोठी कांदा बाजारपेठ
e-NAM 14 एप्रिल 2016 रोजी सुरू; 2020 चे तीन कृषी कायदे 2021 मध्ये रद्द
प्रवरा (प्रवरानगर, अहिल्यानगर जिल्हा): आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना; 1948 मध्ये संघटित, 1950 मध्ये कार्यान्वित; विठ्ठलराव विखे पाटील आणि डी. आर. गाडगीळ
ऑपरेशन फ्लड 1970 पासून; NDDB 1965; वर्गीस कुरियन; अमूल 1946
97 वी सुधारणा 2011: कलम 19(1)(c), कलम 43B, भाग IXB; सहकार मंत्रालय जुलै 2021
महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम 1960

बाह्य क्षेत्र: व्यवहारतोल, विनिमय दर, FDI विरुद्ध FPI, WTO

नाशिकच्या द्राक्ष गावाचे बाहेरच्या जगाशी व्यवहार: गावाची द्राक्ष विक्री वजा बाहेरून घेतलेला माल, अधिक मुलांनी घरी पाठवलेला पैसा, हे त्याचे चालू खाते; कायम राहण्यासाठी शीतगृह बांधणारी शहरी कंपनी म्हणजे FDI, तर झटपट नफ्यासाठी शेअर घेणारा शहरी गुंतवणूकदार म्हणजे FPI.

चालू खाते = वस्तू व्यापार + अदृश्य व्यवहार (सेवा, प्राथमिक उत्पन्न, हस्तांतरणे)
भांडवली खाते: FDI, FPI, ECB, बाह्य साहाय्य, बँकिंग भांडवल, अनिवासी भारतीयांच्या ठेवी
चालू खाते + भांडवली खाते + त्रुटी व वगळणी = परकीय चलन साठ्यातील बदल
रुपयाचे मूल्यह्रास: निर्यात स्वस्त, आयात महाग; व्यापार तूट कमी होऊ शकते पण आयातजन्य चलनवाढ वाढते
दर ₹ प्रति $ असेल तेव्हा रुपयाचे मूल्यह्रास % = (1 − जुना दर ÷ नवा दर) × 100
सूचिबद्ध कंपनीच्या भागभांडवलाच्या ≥ 10% म्हणजे FDI; FPI < 10% (अरविंद मायाराम समिती, 2014)
चालू खाते परिवर्तनीयता: ऑगस्ट 1994; भांडवली खाते अंशतः परिवर्तनीय
LERMS 1992; बाजार-निर्धारित दर 1993; FEMA 1999 ने FERA 1973 ची जागा घेतली
WTO: 1 जानेवारी 1995; माराकेश करार; उरुग्वे फेरी; मुख्यालय जिनिव्हा; भारत संस्थापक सदस्य
WTO करार: AoA (अंबर/निळी/हिरवी पेटी), TRIPS, TRIMS, GATS

विज्ञान व पर्यावरण

प्रकाश: परावर्तन, अपवर्तन, भिंगे आणि दृष्टिदोष

पंढरपुरात रस्त्यावरून नदीकाठच्या वाळूत उतरणारी वारीची दिंडी: हातात हात घालून चालणाऱ्या वारकऱ्यांच्या रांगेचे एक टोक आधी मऊ वाळूत शिरले की संपूर्ण रांग वळते; सीमेवर प्रकाश त्याच कारणाने वाकतो: जी बाजू आधी मंदावते ती संपूर्ण रांग वळवते.

अपवर्तनांक n = c / v; काचेत (n = 1.5) प्रकाशाचा वेग 2 × 10⁸ m/s
शक्ती P = 1/f (f मीटरमध्ये); एकक डायॉप्टर (D); बहिर्गोल +, अंतर्गोल −; टेकलेल्या भिंगांसाठी P = P₁ + P₂
आरशाचे सूत्र 1/v + 1/u = 1/f; भिंगाचे सूत्र 1/v − 1/u = 1/f; आरशासाठी f = R/2
बहिर्वक्र आरसा: मागील दृश्य आरसा (विस्तृत क्षेत्र, सुलट लहान प्रतिमा). अंतर्वक्र आरसा: हेडलाइट, दाढी, दंतवैद्य
पूर्ण आंतरिक परावर्तन: प्रकाशीय तंतू, हिऱ्याची चमक, मृगजळ (घन → विरल, कोन > क्रांतिक कोन)
अपस्करण: जांभळा सर्वाधिक, तांबडा सर्वात कमी विचलित. प्रकीर्णन: निळे आकाश; तांबडा सूर्यास्त आणि तांबडे धोक्याचे सिग्नल
वातावरणीय अपवर्तन: तारे लुकलुकतात; सूर्योदयापूर्वी आणि सूर्यास्तानंतर सुमारे 2 मिनिटे सूर्य दिसतो
सामान्य डोळ्याचा निकटबिंदू 25 cm, दूरबिंदू अनंत; समायोजन रोमक स्नायूंमुळे
निकटदृष्टिता → अंतर्गोल भिंग; दूरदृष्टिता → बहिर्गोल भिंग; वृद्धदृष्टिता → द्विनाभीय; विषमदृष्टिता → दंडगोलाकार
मोतीबिंदू: अपारदर्शक भिंग, शस्त्रक्रियेने सुधारणा; दंडपेशी = मंद प्रकाश, शंकूपेशी = रंग

विद्युत आणि चुंबकत्व: ओहमचा नियम, एकसर/समांतर जोडणी, घरगुती वायरिंग, विद्युतचुंबकीय प्रवर्तन

धरणातून कालव्याने गावच्या शेतांपर्यंत पोहोचणारे पाणी: विभवांतर म्हणजे धरणातील पाण्याची उंची, विद्युतधारा म्हणजे कालव्यातील प्रवाह, रोध म्हणजे अरुंद पाट, आणि स्वतंत्र फाट्यावरचे प्रत्येक घर म्हणजे समांतर जोडणी.

ओहमचा नियम V = IR; R = ρL/A; रोधकतेचे SI एकक ओहम-मीटर (Ω m)
एकसर: R = R₁ + R₂ + …; समांतर: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + … (एकूण रोध सर्वात लहानापेक्षाही कमी)
P = VI = I²R = V²/R; उष्णता H = I²Rt (ज्यूलचा नियम)
1 kWh = 3.6 × 10⁶ J = 1 युनिट; युनिट = (वॅट × तास) ÷ 1000
भारतीय मुख्य पुरवठा: AC, 50 Hz; उपकरणे समांतर; वितळतार/MCB जिवंत तारेशी एकसर
NCERT तारांचे रंग: जिवंत लाल, तटस्थ काळी, भूसंपर्क हिरवी
नायक्रोम: उष्णता देणारे घटक; टंगस्टन: बल्बचा तंतू; तांबे: वायरिंग
ओरस्टेड (1820): विद्युतधारेमुळे चुंबकीय क्षेत्र; फॅरेडे (1831): विद्युतचुंबकीय प्रवर्तन
चलित्र: फ्लेमिंगचा डाव्या हाताचा नियम; जनित्र: उजव्या हाताचा नियम; रोहित्र फक्त AC वर
उच्च विभवांतर पारेषणामुळे विद्युतधारा आणि त्यामुळे I²R ऱ्हास कमी होतो

अणूची संरचना, समस्थानिके आणि आवर्तसारणी

मुंबईतील सहकारी गृहनिर्माण संस्थेत सदनिकांचे वाटप: आवर्तसारणी म्हणजे एक गृहनिर्माण संस्था: सदनिकांचे क्रमांक अणुअंकाने दिलेले, प्रत्येक मजला म्हणजे एक आवर्त, आणि एकाच उभ्या रांगेतील सदनिकांची रचना सारखी, म्हणून सवयीही सारख्या.

थॉमसन: इलेक्ट्रॉन (1897); रदरफोर्ड: केंद्रक (1911); बोर: ऊर्जा पातळ्या (1913); चॅडविक: न्यूट्रॉन (1932)
न्यूट्रॉन = A − Z; कवचातील जास्तीत जास्त इलेक्ट्रॉन = 2n²
समस्थानिके: Z सारखा, A वेगळा; समभारिके: A सारखा, Z वेगळा; समन्यूट्रॉनिके: न्यूट्रॉन सारखे
समस्थानिकांचे उपयोग: U-235 इंधन, C-14 वयनिश्चिती, Co-60 कर्करोग उपचार, I-131 अवटू ग्रंथी, D₂O मंदक
मेंडेलिव्ह (1869): अणुवस्तुमानानुसार, रिकाम्या जागा (गॅलियम, जर्मेनियम, स्कँडियमचे भाकीत)
मोजले (1913): अणुअंकावर आधारित आधुनिक आवर्त नियम
आधुनिक सारणी: 18 गण, 7 आवर्त, 118 मूलद्रव्ये
आवर्तात पुढे: त्रिज्या ↓, धातुगुणधर्म ↓, विद्युतऋणता ↑; गणात खाली: त्रिज्या ↑
सर्वाधिक विद्युतऋण: फ्लोरीन; द्रव धातू: पारा; द्रव अधातू: ब्रोमीन
पृथ्वीच्या कवचात सर्वाधिक विपुल: ऑक्सिजन (मूलद्रव्य), ॲल्युमिनियम (धातू)

आम्ल, आम्लारी, क्षार आणि pH (दैनंदिन जीवनातील रसायने)

कृषी विज्ञान केंद्रातील मृदा आरोग्य पत्रिका: आम्लधर्मी कोकणी शेताला चुना आणि सोडिक देशावरच्या शेताला जिप्सम दिले जाते, जसे आम्लाचे आम्लारीने उदासिनीकरण होते; मृदा पत्रिकेवरील pH आकडा आम्लता दहापट घटली की एक पायरी वर चढतो.

pH = −log[H⁺]; 25 °C ला 7 उदासीन; एक pH एकक = H⁺ मध्ये दहापट बदल
अंदाजे pH: जठररस 1.5–2, लिंबू 2, दूध 6.5, रक्त 7.4; आम्लवर्षा 5.6 पेक्षा कमी; एनॅमल 5.5 खाली झिजते
चिंच – टार्टारिक; टोमॅटो – ऑक्झॅलिक; दही – लॅक्टिक; व्हिनेगर – ॲसिटिक; मुंगीचा दंश – मिथेनॉइक (फॉर्मिक)
फिनॉल्फ्थॅलीन: आम्लात रंगहीन, आम्लारीत गुलाबी; मिथिल ऑरेंज: आम्लात तांबडा, आम्लारीत पिवळा
खाण्याचा सोडा NaHCO₃; धुण्याचा सोडा Na₂CO₃·10H₂O; विरंजक चूर्ण CaOCl₂
प्लास्टर ऑफ पॅरिस CaSO₄·½H₂O; जिप्सम CaSO₄·2H₂O
क्लोर-अल्कली प्रक्रिया (ब्राइनचे विद्युत अपघटन) → NaOH + Cl₂ + H₂
आम्लतारोधक: मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया Mg(OH)₂; आम्लधर्मी मातीसाठी चुना, सोडिक मातीसाठी जिप्सम
अम्लराज = संहत HCl : संहत HNO₃ = 3 : 1, सोने विरघळवते

पेशी, DNA आणि आनुवंशिकता (मेंडेल, लिंगनिश्चिती, आनुवंशिक विकार)

सहकारी साखर कारखाना आणि त्याचे मुख्य रजिस्टर: पेशी साखर कारखान्यासारखी चालते: केंद्रक म्हणजे मुख्य रजिस्टर (DNA) ठेवणारे मुख्य कार्यालय, आणि मुलाला रजिस्टरच्या प्रत्येक पानाची एक प्रत प्रत्येक पालकाकडून मिळते.

हुक 1665 (बुचातील पेशी); पेशी सिद्धांत श्लायडेन आणि श्वान 1838–39; व्हर्शो 1855 (पेशीपासून पेशी)
आदिकेंद्रकी: केंद्रकपटल नाही (जीवाणू); वनस्पती पेशी: पेशीभित्तिका, हरितलवक, मोठी रिक्तिका
तंतुकणिका: ATP, स्वतःचा DNA; रायबोसोम: प्रथिन संश्लेषण; लयकारिका: आत्मघाती पिशवी; गॉल्गी: पॅकिंग
DNA दुहेरी सर्पिल: वॉटसन आणि क्रिक, 1953; A–T, G–C; RNA मध्ये थायमिनऐवजी युरॅसिल
मानव: 46 गुणसूत्रे = 22 जोड्या अलिंगी + XX किंवा XY; युग्मकांत 23
मेंडेल: वाटाणा, 7 गुणधर्म; प्रभावीपणा, पृथक्करण, स्वतंत्र वाटप यांचे नियम
एकसंकरित F₂: दृश्यरूप 3 : 1, जनुकरूप 1 : 2 : 1; द्विसंकरित F₂: 9 : 3 : 3 : 1
वडिलांचा शुक्राणू (X किंवा Y) मुलाचे लिंग ठरवतो
डाऊन = trisomy 21; टर्नर = XO; क्लाइनफेल्टर = XXY; हिमोफिलिया आणि रंगांधळेपणा X-संलग्न अप्रभावी
सिकलसेल ॲनिमिया: अलिंगी अप्रभावी; निर्मूलन अभियान 1 जुलै 2023, उद्दिष्ट 2047

मानवी शरीरसंस्था: पचन, रक्ताभिसरण, श्वसन, चेतासंस्था आणि अंतःस्रावी संस्था

मुंबईचे डबेवाले, लोकल गाड्या आणि नियंत्रण कक्ष: रक्त म्हणजे डबे (ऑक्सिजन आणि अन्न) पोहोचवणारे आणि रिकामे डबे (कार्बन डायऑक्साइड) गोळा करणारे मुंबईच्या डबेवाल्यांचे जाळे, चेता म्हणजे तातडीच्या आदेशांची फोन लाइन, आणि संप्रेरके म्हणजे सावकाश पोहोचणारी छापील परिपत्रके.

स्टार्चचे पचन तोंडात सुरू होते (लाळेतील अमायलेज); प्रथिनांचे पचन जठरात सुरू होते (पेप्सिन)
पित्तरस (यकृतात तयार, पित्ताशयात साठवण) मेदाचे पायसीकरण करतो; त्यात विकरे नसतात
लहान आतड्याचे आंत्रांकुर पचलेले अन्न शोषतात; मोठे आतडे पाणी शोषते
फुप्फुस धमनी: विऑक्सिजनित रक्त; फुप्फुस शिरा: ऑक्सिजनित रक्त
SA नोड = पेसमेकर; सामान्य रक्तदाब सुमारे 120/80 mm Hg; लाल रक्तपेशींचे आयुष्य सुमारे 120 दिवस
O = सार्वत्रिक दाता, AB = सार्वत्रिक ग्राही (ABO पद्धत, लँडस्टायनर)
स्नायूंतील विनॉक्सिश्वसन → लॅक्टिक आम्ल; यीस्टमध्ये → इथेनॉल + CO₂
मोठा मेंदू: विचार; लहान मेंदू: तोल; मस्तिष्कपुच्छ: हृदयाचे ठोके आणि श्वासोच्छ्वास
पोषग्रंथी = मुख्य ग्रंथी; थायरॉक्सिनसाठी आयोडीन; इन्शुलिन (β-पेशी) रक्तातील साखर कमी करते
ॲड्रेनॅलिन: अधिवृक्क ग्रंथीचे आणीबाणीचे (लढा किंवा पळा) संप्रेरक

पोषण, जीवनसत्त्वे, रोग आणि रोगप्रतिकारशक्ती (लसी, रोगकारक)

सह्याद्रीतील गडकिल्ल्याचे संरक्षण: शरीर मराठ्यांच्या डोंगरी किल्ल्यासारखे स्वतःचे रक्षण करते: तटबंदी आणि दरवाजे बहुतेक हल्लेखोरांना रोखतात, पहारेकरी कोणत्याही घुसखोरावर तुटून पडतात, आणि बुजगावण्या शत्रूसह केलेली सराव कवायत (लस) शिबंदीला खरा शत्रू पटकन ओळखायला शिकवते.

मेदविद्राव्य: A, D, E, K; जलविद्राव्य: B-समूह, C
A – रातांधळेपणा; B1 – बेरीबेरी; B3 – पेलाग्रा; B12 – अपायकारक पंडुरोग; C – स्कर्व्ही; D – मुडदूस; K – रक्त न गोठणे
लोह – पंडुरोग; आयोडीन – गलगंड; क्वाशिओरकॉर = प्रथिन कमतरता; मरास्मस = प्रथिन + उष्मांक कमतरता
जीवाणूजन्य: क्षयरोग, पटकी, विषमज्वर, धनुर्वात, कुष्ठरोग; विषाणूजन्य: पोलिओ, गोवर, डेंग्यू, रेबीज, एड्स; आदिजीवजन्य: हिवताप, काळा आजार
एडिस: डेंग्यू, चिकुनगुन्या (दिवसा चावणारा); मादी ॲनॉफिलीस: हिवताप; क्युलेक्स: हत्तीरोग, जपानी मेंदूज्वर
B-पेशी: प्रतिपिंडे; T-पेशी: पेशीय प्रतिकारशक्ती; HIV साहाय्यक T-पेशींवर हल्ला करतो
सक्रिय प्रतिकारशक्ती: संसर्ग किंवा लस (दीर्घकाळ); निष्क्रिय: तयार प्रतिपिंडे (अल्पकालीन)
प्रतिजैविके जीवाणूंवर काम करतात, विषाणूंवर नाही; पेनिसिलिन – अलेक्झांडर फ्लेमिंग, 1928
जेन्नर – देवीची लस 1796; देवी निर्मूलन जाहीर 1980; भारत पोलिओमुक्त प्रमाणित 27 मार्च 2014
सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम 1985; मिशन इंद्रधनुष डिसेंबर 2014

परिस्थितिकी: अन्नसाखळी, ऊर्जाप्रवाह (10% नियम), जैव-भू-रासायनिक चक्रे

सहकारी साखर कारखान्याचा गाळप हंगाम: साखर कारखान्यातून जाणाऱ्या उसाप्रमाणे प्रत्येक टप्प्यावर ऊर्जेचा फक्त सुमारे दहावा भाग पुढच्या टप्प्यावर पोहोचतो आणि बाकी उष्णता म्हणून निघून जाते; पण प्रेसमड पुन्हा शेतात जाते, तशीच पोषकद्रव्ये चक्राकार फिरतात.

पोषण पातळ्या: उत्पादक → प्राथमिक भक्षक → द्वितीय → तृतीय; विघटक पुनर्चक्रण करतात
10% नियम: रेमंड लिंडेमन, 1942; ऊर्जेपैकी फक्त सुमारे 10% पुढच्या पातळीवर जाते
ऊर्जाप्रवाह एकदिशीय; पोषकद्रव्ये चक्राकार फिरतात
ऊर्जेचा मनोरा नेहमी सरळ; संख्येचा (झाड) आणि जैवभाराचा (महासागर) उलटा असू शकतो
वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणक्षम प्रारणाच्या फक्त 2–10% पकडतात (NCERT)
N₂ स्थिरीकरण: Rhizobium (शिंबावर्गीय गाठी), Azotobacter (मुक्तजीवी), Anabaena आणि Nostoc (नील-हरित शैवाल)
नायट्रीकरण: Nitrosomonas (NH₃ → NO₂⁻), Nitrobacter (NO₂⁻ → NO₃⁻); विनायट्रीकरण: Pseudomonas
फॉस्फरस चक्र: अवसादी, लक्षणीय वातावरणीय टप्पा नाही
उघड्या खडकावरील अग्रणी प्रजाती: दगडफूल; संक्रमण क्षेत्रात कडा परिणाम
जैविक विशालन: अन्नसाखळीत वर जाताना DDT किंवा पाऱ्याची संहती वाढते

जैवविविधता आणि संवर्धन (हॉटस्पॉट, IUCN श्रेणी, महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने आणि व्याघ्र प्रकल्प)

सह्याद्रीतील आदिवासी समुदायाची बियाणे बँक: जैवविविधता म्हणजे गावातील पारंपरिक बियाण्यांच्या वाणांचा संग्रह: ते शेतात पिकवत राहा (स्व-स्थानी) किंवा बियाणे बँकेत साठवा (बाह्य-स्थानी), आणि प्रत्येक वाण नष्ट होण्याच्या किती जवळ आहे त्यानुसार त्याची श्रेणी ठरवा.

जैवविविधतेच्या तीन पातळ्या: जनुकीय, प्रजाती, परिसंस्था
हॉटस्पॉट निकष: किमान 1,500 प्रदेशनिष्ठ संवहनी वनस्पती आणि किमान 70% अधिवास नष्ट; जगात 36; भारतात 4 चे भाग
भारतातील हॉटस्पॉट: हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट आणि श्रीलंका, सुंदालँड (निकोबार)
IUCN धोक्यात असलेल्या श्रेणी: असुरक्षित, संकटग्रस्त, अतिसंकटग्रस्त; संकटसमीप ही “धोक्यात” श्रेणी नाही
माळढोक: अतिसंकटग्रस्त; रानपिंगळा (मेळघाट): संकटग्रस्त
स्व-स्थानी: राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, व्याघ्र प्रकल्प, देवराया; बाह्य-स्थानी: प्राणिसंग्रहालये, वनस्पती उद्याने, बियाणे बँका
वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम 1972; व्याघ्र प्रकल्प 1 एप्रिल 1973; जैविक विविधता अधिनियम 2002
महाराष्ट्रात 6 व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा, बोर
मेळघाट – अमरावती; ताडोबा-अंधारी – चंद्रपूर; पेंच – नागपूर; नवेगाव-नागझिरा – गोंदिया/भंडारा; बोर – वर्धा; सह्याद्री – सातारा/सांगली/कोल्हापूर/रत्नागिरी
ताडोबा (1955): महाराष्ट्रातील सर्वात जुने राष्ट्रीय उद्यान; बोर (2014): सर्वात नवा व्याघ्र प्रकल्प; नांदूर मध्यमेश्वर: महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ

हवामान बदल, ओझोन क्षय आणि प्रदूषण (हरितगृह परिणाम, क्योटो, पॅरिस, माँट्रियल करार)

नाशिकच्या फूलशेतीतील पॉलिहाऊस आणि त्यावरील शेडनेट: हरितगृह वायू सूर्यप्रकाश आत येऊ देणाऱ्या पण उष्णता अडवणाऱ्या पॉलिहाऊसच्या फिल्मसारखे वागतात, तर ओझोनचा थर म्हणजे त्यावरील कडक अतिनील किरण रोखणारी शेडनेट; फिल्म जाड केली की पृथ्वी तापते, नेट फाटली की अतिनील किरण आत येतात.

नैसर्गिक हरितगृह परिणाम पृथ्वीला सुमारे 15 °C वर ठेवतो (त्याशिवाय सुमारे −18 °C)
मुख्य हरितगृह वायू: बाष्प, CO₂, CH₄, N₂O, HFC, PFC, SF₆; मानवनिर्मित वाट्यात CO₂ सर्वात मोठा
ओझोन थर: समताप मंडल; अतिनील किरण शोषतो; CFC मधील क्लोरीन आणि हॅलॉनमधील ब्रोमीनमुळे नष्ट होतो
व्हिएन्ना करार 1985; माँट्रियल करार 1987 (जागतिक ओझोन दिन 16 सप्टेंबर); किगाली दुरुस्ती 2016 (HFC)
UNFCCC 1992 (रिओ); क्योटो 1997 (अंमल 2005), बंधनकारक कपात फक्त विकसित देशांसाठी
पॅरिस करार 2015 (COP21): 2 °C च्या बऱ्याच खाली, 1.5 °C साठी प्रयत्न; सर्व देशांचे NDC
भारत: निव्वळ शून्य उद्दिष्ट 2070, COP26 ग्लासगो (2021) मध्ये जाहीर
आम्लवर्षा: pH 5.6 पेक्षा कमी (SO₂, NOₓ); जास्त BOD = जास्त प्रदूषित पाणी
सुपोषण: जादा N आणि P → शैवाल बहर → ऑक्सिजनची कमतरता
भोपाळ 1984 (मिथाइल आयसोसायनेट) → पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम 1986; NGT 2010

CSAT (पेपर II)

उतारा आकलन: मध्यवर्ती कल्पना, अनुमान आणि गृहीतक

ग्रामसभेतील भाषण ऐकणे: ग्रामसभेतील जागरूक ग्रामस्थाप्रमाणे, सरपंच प्रत्यक्ष जे बोलले त्यावरूनच उत्तर द्या; गावाबद्दल तुमचे आधीचे मत घरीच ठेवा.

मध्यवर्ती कल्पना = संपूर्ण उतारा व्यापते; खूप अरुंद (एकच तपशील) आणि खूप व्यापक (मजकुराच्या पलीकडे) हे दोन नेहमीचे चुकीचे पर्याय
अनुमान = फक्त उताऱ्यावरून खरे असलेच पाहिजे; “खरे असू शकेल” एवढे पुरेसे नाही
गृहीतक = न सांगितलेले आधारविधान; ते उलटे करा, युक्तिवाद कोसळला तर ते गृहीत धरलेले होते
टोकाचे शब्द (नेहमी, कधीच नाही, फक्त, सर्व, पूर्णपणे) सहसा चुकीच्या पर्यायाचे लक्षण
संकेत शब्द: परंतु, पण, तरीही वळण दाखवतात; म्हणून, त्यामुळे, यास्तव निष्कर्ष दाखवतात
बाहेरचे ज्ञान, ते खरे असले तरी, उत्तरासाठी वैध आधार नाही
माहीत असावेत असे सूर (tone) शब्द: टीकात्मक, सावधगिरीचा, आशावादी, तटस्थ, उपरोधिक, विश्लेषणात्मक
क्रम: आधी प्रश्न, मग उतारा, मग पर्याय वगळणे

निर्णयक्षमता आणि समस्या निराकरण (प्रशासकीय प्रसंग)

तलाठ्याची चार प्रश्नांची चाळण: प्रत्येक पर्याय कायदेशीर, प्रामाणिक, माणुसकीचा आणि परिणामकारक या चार चाळण्यांतून गाळा; चारही चाळण्यांतून पार होणारा पर्याय हेच उत्तर.

चार कसोट्या: कायदेशीरपणा, सचोटी, सहानुभूती, परिणामकारकता; सर्वोत्तम पर्याय चारही पार करतो
कोणत्याही आपत्तीत किंवा आणीबाणीत जीव आणि सुरक्षितता प्रथम
बळापूर्वी संवाद; बळ (वापरायचेच तर) फक्त शेवटचा उपाय आणि कायद्याच्या चौकटीत
हितसंबंधांचा संघर्ष (नातेवाईक, मित्र, स्वतःचे हित): संबंध जाहीर करा आणि निर्णयापासून दूर राहा, स्वतः निर्णय घेऊ नका
लाच किंवा भेटवस्तूची ऑफर: नाकारा, नियमांनुसार नोंद करून कळवा, मग फाइलचा गुणवत्तेवर निर्णय घ्या
निष्क्रिय पर्याय (थांबा आणि पाहा, पुढे ढकला, दुर्लक्ष करा) जवळजवळ कधीच सर्वोत्तम नसतात
कठोर पर्याय (निलंबन, आधी शिक्षा, आधी बळ) पहिल्या किंवा प्रामाणिक चुकीसाठी क्वचितच सर्वोत्तम असतात
आधी वैयक्तिक प्रकरण दुरुस्त करा, मग पुन्हा तसे होऊ नये म्हणून प्रक्रिया दुरुस्त करा
MPSC CSAT मध्ये निर्णयक्षमतेसाठी नकारात्मक गुण नसतात असे सामान्यतः सांगितले जाते: चालू अधिसूचना तपासा

संख्या पद्धती: विभाज्यता, मसावि आणि लसावि, बाकी, एकक अंक

रत्नागिरीच्या बागेत आंबे क्रेटमध्ये भरणे: मसावि म्हणजे प्रत्येक ढीग नेमका रिकामा करणारा सर्वात मोठा क्रेट; लसावि म्हणजे सगळे ट्रक एकत्र बागेत परत येण्याचा पहिला दिवस.

8 ने विभाज्य: शेवटचे तीन अंक 8 ने विभाज्य; 11 ने: (विषम स्थानांची बेरीज − सम स्थानांची बेरीज) 0 किंवा 11 च्या पटीत
मसावि × लसावि = दोन संख्यांचा गुणाकार (फक्त दोन संख्यांसाठी)
अपूर्णांकांचा मसावि = अंशांचा मसावि ÷ छेदांचा लसावि; अपूर्णांकांचा लसावि = अंशांचा लसावि ÷ छेदांचा मसावि
a, b, c ना भागून p, q, r बाकी उरवणारी सर्वात मोठी संख्या = मसावि(a−p, b−q, c−r)
x, y, z ने भागून तीच बाकी r उरवणारी सर्वात लहान संख्या = लसावि(x, y, z) + r
एकक अंक चक्रे: 2 → 2,4,8,6; 3 → 3,9,7,1; 7 → 7,9,3,1; 8 → 8,4,2,6 (आवर्तन 4); 4 आणि 9 आवर्तन 2; 0,1,5,6 स्थिर
घातांकाला 4 ने भागून बाकी 0 म्हणजे चक्रातील चौथे पद घ्या
भाज्य = भाजक × भागाकार + बाकी; बाकी नेहमी भाजकापेक्षा लहान

शेकडेवारी, नफा-तोटा, सरळव्याज आणि चक्रवाढ व्याज

किराणा दुकानाची आधार किंमत: शेकडेवारी नेहमी “कशाची तरी” असते: किराणा दुकानदार कोणत्या किमतीबद्दल बोलत आहे ते आधी ओळखा, मग हिशेब करा.

a% आणि b% चा क्रमिक बदल: निव्वळ = a + b + ab/100
किंमत r% वाढली: खर्च तेवढाच ठेवण्यासाठी वापर r/(100 + r) × 100% ने कमी करा (25% वाढ → 20% कपात)
नफा किंवा तोटा % खरेदी किमतीवर; सूट % छापील किमतीवर
SP = CP × (100 + नफा%)/100 = MP × (100 − सूट%)/100
खोटे वजन: नफा % = (त्रुटी ÷ प्रत्यक्ष दिलेला माल) × 100, उदा. 1 किलोऐवजी 900 ग्रॅम → 11.11%
SI = PRT/100; चक्रवाढ व्याजासाठी A = P(1 + R/100)^T
2 वर्षांसाठी CI − SI = P(R/100)²
a% आणि b% च्या दोन क्रमिक सुटी = a + b − ab/100 ची एकच सूट

गुणोत्तर, प्रमाण, सरासरी आणि मिश्रणे

साखर कारखान्याच्या बोनसची वाटणी: गुणोत्तर म्हणजे कारखान्याच्या रकमेतील वाटा; सरासरी म्हणजे प्रत्येक सभासदाचा ऊस एका पातळीवर आणणे; मिश्रण म्हणजे दोन प्रतींचा ऊस एकत्र गाळणे.

a : b : c गुणोत्तरातील वाटा = एकूण × भाग ÷ (a + b + c)
अपूर्णांक गुणोत्तरे: सर्व पदांना छेदांच्या लसाविने गुणा (1/2 : 1/3 : 1/4 = 6 : 4 : 3)
प्रमाण a : b = c : d ⇔ ad = bc; a आणि b चे मध्य प्रमाण = √(ab)
सरासरी = बेरीज ÷ संख्या; काढलेला घटक = जुनी बेरीज − नवी बेरीज
दुरुस्त सरासरी = जुनी सरासरी − (चुकीचे मूल्य − बरोबर मूल्य) ÷ n
मिश्रण नियम: स्वस्त : महाग = (महाग − सरासरी) : (सरासरी − स्वस्त)
“पाणी घाला” प्रश्नांत दुधाचे प्रमाण बदलत नाही
समान अंतरांसाठी सरासरी वेग = 2xy ÷ (x + y)

काळ आणि काम, नळ आणि टाकी

गावाची पाण्याची टाकी भरणारे टँकर: प्रत्येक कामगार म्हणजे दर तासाला गावाच्या टाकीचा ठरावीक भाग ओतणारा टँकर समजा: ओतणाऱ्यांचे भाग मिळवा, गळती वजा करा.

A एक काम a दिवसांत करतो ⇒ A चा दर = दररोज 1/a
A आणि B एकत्र: ab/(a + b) दिवस
लसावि पद्धत: एकूण काम = दिवसांचा लसावि; दर = लसावि ÷ दिवस
साखळी नियम: M₁D₁H₁/W₁ = M₂D₂H₂/W₂
A हा B पेक्षा k पट कार्यक्षम असेल, तर A ला B च्या वेळेच्या 1/k वेळ लागतो
नळ x तासांत भरतो, गळतीसह y तासांत ⇒ गळती xy/(y − x) तासांत रिकामी करते
बाहेरचा नळ किंवा गळती = ऋण दर; निव्वळ दर = भरणाऱ्यांची बेरीज − रिकामे करणाऱ्यांची बेरीज
मजुरी केलेल्या कामाच्या गुणोत्तरात वाटली जाते

वेळ, वेग आणि अंतर (आगगाड्या, होड्या, सापेक्ष वेग)

पुणे–नाशिक महामार्गावरील दोन एसटी बस: एकमेकांकडे येणाऱ्या दोन एसटी बस त्यांच्या वेगांच्या बेरजेने अंतर कमी करतात; एक दुसरीचा पाठलाग करत असेल तर वेगांच्या फरकाने.

अंतर = वेग × वेळ; 1 किमी/तास = 5/18 मी/से; 1 मी/से = 18/5 किमी/तास
सरासरी वेग (x आणि y वेगांनी समान अंतरे) = 2xy ÷ (x + y)
विरुद्ध दिशा: सापेक्ष वेग = बेरीज; एकच दिशा: फरक
खांब किंवा माणूस ओलांडणारी आगगाडी: अंतर = आगगाडीची लांबी
फलाट किंवा दुसरी आगगाडी ओलांडणारी आगगाडी: अंतर = लांबींची बेरीज
प्रवाहाच्या दिशेने = b + s; प्रवाहाविरुद्ध = b − s
b = (दिशेने + विरुद्ध) ÷ 2; s = (दिशेने − विरुद्ध) ÷ 2
एकाच वेळी एकमेकांकडे निघालेल्या दोन वस्तूंचा भेटण्याचा वेळ = अंतर ÷ (वेगांची बेरीज)

संख्या आणि अक्षर मालिका, सांकेतिक भाषा (Coding–Decoding)

डबेवाल्याचा डब्याचा सांकेतिक कोड: डब्यावरच्या रंगवलेल्या खुणा वाचणाऱ्या डबेवाल्याप्रमाणे, प्रत्येक खुणेचे पुढच्या खुणेत रूपांतर करणारा एकच नियम शोधा, मग तो लागू करा.

आधी फरक, मग दुसऱ्या पातळीचे फरक, मग गुणोत्तरे तपासा
नेहमीची रूपे: n² ± 1, n(n + 1), n³ ± 1, × 2 + 1, मूळ संख्या
आलटून पालटून येणारी मालिका: विषम आणि सम स्थानांवरील पदे वेगळी करून प्रत्येक सोडवा
अक्षरांची स्थाने: E = 5, J = 10, O = 15, T = 20, Y = 25 (EJOTY)
उलटे स्थान = 27 − स्थान (A ↔ Z, M ↔ N)
Z ओलांडून सरकले तर पुन्हा A पासून
कोडिंग: नियम लावण्यापूर्वी तो प्रत्येक अक्षरावर तपासा

नातेसंबंध आणि दिशाज्ञान

गावातील लग्नात कुटुंबवृक्ष काढणे: लग्नात मावशी कुटुंबवृक्ष काढून प्रत्येकाचे स्थान ठरवते; दिशांच्या प्रश्नांत शेतकरी शेतातील आपली चाल कागदावर काढून आपले स्थान ठरवतो.

कुटुंबवृक्ष काढा: प्रत्येक ओळीत एक पिढी, पती-पत्नी जोडलेले, लिंगाची खूण
लांब नात्यांची साखळी आतल्या टोकापासून बाहेर वाचा
लिंग दिलेले नसेल तर उत्तर “ठरवता येत नाही” असू शकते
उजवीकडे वळणे = घड्याळाच्या दिशेने 90°; डावीकडे वळणे = घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने 90°
उत्तरेकडे तोंड: उजवीकडे पूर्व; दक्षिणेकडे तोंड: उजवीकडे पश्चिम
निव्वळ विस्थापन: उत्तर–दक्षिण आणि पूर्व–पश्चिम हालचाली वेगवेगळ्या मिळवा, मग √(x² + y²)
सकाळची सावली पश्चिमेकडे; संध्याकाळची सावली पूर्वेकडे
घड्याळाच्या दिशेने दिशांचा क्रम: उत्तर, ईशान्य, पूर्व, आग्नेय, दक्षिण, नैर्ऋत्य, पश्चिम, वायव्य (45° अंतराने)

संवाक्य (Syllogism) आणि विधान–निष्कर्ष

गावातील शेतकरी आणि मतदार यांची वेन वर्तुळे: गावातील गट ग्रामपंचायतीच्या रजिस्टरवर वर्तुळे म्हणून काढा; वर्तुळे ज्या ज्या प्रकारे काढता येतात त्या प्रत्येक प्रकारात निष्कर्ष खरा असेल तरच तो निघतो.

सर्व A हे B ⇒ काही A हे B आणि काही B हे A (पण सर्व B हे A नव्हे)
काही A हे B ⇒ काही B हे A; कोणताही A हा B नाही ⇒ कोणताही B हा A नाही
सर्व A हे B + सर्व B हे C ⇒ सर्व A हे C
सर्व A हे B + कोणताही B हा C नाही ⇒ कोणताही A हा C नाही
काही + काही ⇒ टोकाच्या पदांमध्ये निश्चित निष्कर्ष नाही
एकतर–किंवा: पदे सारखी, स्वतंत्रपणे कोणताही निघत नाही, एक “काही” आणि दुसरा “कोणताही नाही” (किंवा “सर्व” आणि “काही नाहीत”)
निष्कर्ष प्रत्येक शक्य वेन आकृतीत खरा असला पाहिजे; एक विरोधी आकृती तो बाद करते
विधाने सामान्य ज्ञानाच्या विरोधात असली तरी खरी मानायची

माहितीचे विश्लेषण: सारण्या, स्तंभालेख आणि वृत्तालेख

बाजार समितीचा रोजचा आवक फलक वाचणे: DI सारणी बाजार समितीच्या आवक फलकासारखी वाचा: एकके ओळखा, सारख्याची सारख्याशी तुलना करा, आणि मगच हिशेब करा.

टक्केवारीतील बदल = (नवीन − जुने) ÷ जुने × 100, नेहमी आधार (जुन्या) मूल्यावर
टक्केवारी वाटा = भाग ÷ एकूण × 100
वृत्तालेख: 100% = 360°, म्हणून 1% = 3.6°; कोन = वाटा % × 3.6
वृत्तालेखाच्या भागातील रक्कम = वाटा % × एकूण
सर्वात मोठी निरपेक्ष वाढ म्हणजे सर्वात मोठी टक्केवारी वाढ असेलच असे नाही
सरासरी = एकूण ÷ घटकांची संख्या; एकके तपासा (हजार टन, ₹ लाख)
आधी अंदाज; पर्याय जवळ असतील तेव्हाच नेमका हिशेब